Quá trình hình thành và phát triển pháp luật về tổ chức tài chính vi mô ở Việt Nam

2.2.4. Quá trình hình thành và phát triển pháp luật về tổ chức tài chính vi mô ở Việt NamViệt Nam là một nước nghèo với tỷ lệ người dân có mức sống dưới trung bình là khá lớn nên Nhà nước thật sự rất chú trọng đến các hoạt động nhằm nâng cao đời sống cho những người nghèo, đói trong xã hội. Ngay từ những năm đầu sau khi thực hiện sự đổi mới về kinh tế, chúng ta đã có những chính sách nhằm giảm bớt tỷ lệ hộ nghèo trong xã hội như: (i) thành lập Quỹ cho vay ưu đãi hộ nghèo (năm 1993 với số vốn 400 tỷ) rồi nâng cấp thành NH Phục vụ người nghèo (năm 1995) trực thuộc NH Nông nghiệp và phát triển nông thôn rồi tách ra thành lập NHCSXH Việt Nam (năm 2002 theo Quyết định 131/2002/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ); (ii) Tạo điều kiện thuận lợi khuyến khích thành lập các Quỹ tín dụng nhân dân ở cơ sở để cấp tín dụng cho các thành viên của Quỹ và thành lập Quỹ tín dụng nhân dân trung ương (năm 1995 theo Quyết định số 162/QĐ-NH5 của Thống đốc NHNN) nhằm liên kết hệ thống Quỹ tín dụng nhân dân cơ sở, phục vụ tốt hơn cho công cuộc xóa đói nghèo. Nếu nhìn vào hoạt động của các chủ thể trên, chúng ta cũng thấy yếu tố của TCVM trong đó (khoản tín dụng có giá trị nhỏ, đối tượng vay có điều kiện đặc biệt…) song theo quy định của pháp luật hiện hành, những tổ chức này không phải là tổ chức TCVM nên Luận án không đề cập đến pháp luật điều chỉnh đối với các tổ chức này.Song song với các hoạt động xóa đói giảm nghèo do Nhà nước chủ trì thì những năm 90 của thế kỷ trước những người nghèo – chủ yếu ở khu vực nông thôn - cũng bắt đầu biết đến những chương trình trợ giúp của các tổ chức phi chính phủ thông qua các chương trình, dự án cung cấp dịch vụ TCVM: Cho người nghèo, thậm chí là đói vay những khoản tiền nhỏ để phát triển kinh tế gia đình. Điểm khác biệt căn bản của các chương trình, dự án này so với hoạt động xóa đói giảm nghèo của NHCSXH là mức lãi suất mà người dân phải trả cho các khoản vay của TCVM cao hơn rất nhiều. Những chương trình, dự án này đã góp phần không nhỏ vào việc giảm đáng kể tỷ lệ hộ nghèo ở Việt Nam trong những năm đó song rất tiếc, không có bất cứ một văn bản pháp luật nào được ban hành để điều chỉnh đối với các hoạt động này. Để có cơ sở tồn tại, các chương trình, dự án hoạt động TCVM thường tìm cho mình những mô hình như các tổ chức hoạt động xã hội – từ thiện và đề xuất cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp phép thành lập để họ có được con dấu, tạo cơ sở pháp lý để có thể hoạt động. Thường, các chương trình, dự án này hay có các tên gọi là các “Quỹ”, “Hội” hay “Chương trình”... Nhận thấy, việc thiếu vắng một khung pháp luật cho những hoạt động nêu trên sẽ hạn chế đáng kể tính hiệu quả trong hoạt động của các chủ thể đó cũng như gây ra những khó khăn nhất định cho việc quản lý Nhà nước đối với một hoạt động mang tính chất NH như TCVM, ngày 09/03/2005 Chính phủ đã ban hành Nghị định 28/2005/NĐ-CP (sau đây gọi tắt là Nghị định 28) quy định về tổ chức và hoạt động của tổ chức TCQMN tại Việt Nam. Nội dung chủ yếu của văn bản này quy định các điều kiện cũng như trình tự thành lập một tổ chức TCQMN – tức là, tạo ra một hình thức pháp lý mới cho các chương trình, dự án hoạt động TCVM tại Việt Nam và quy định những điều kiện cần thiết để các chương trình, dự án TCVM đang hoạt động chuyển đổi thành các tổ chức TCVM. Có thể nói, sự ra đời của văn bản này đã thể hiện được hai nội dung quan trọng đối với TCVM ở Việt Nam lúc bấy giờ:Thứ nhất, với sự ra đời của văn bản này, TCVM chính thức được thừa nhận ở Việt Nam là một lĩnh vực trong hoạt động kinh tế và có một hành lang pháp lý riêng biệt để có thể tồn tại và phát triển một cách lành mạnh và ổn định;Thứ hai, TCVM chính thức có một tên gọi mới ở Việt Nam đó là TCQMN. Sự xuất hiện của tên gọi này cũng đồng nghĩa với việc, ở Việt Nam tên gọi chính thống của lĩnh vực này không phải là TCVM nữa mà bắt buộc phải là TCQMN.Tuy nhiên, có lẽ lúc này TCVM vẫn là một lĩnh vực khá xa lạ với những nhà quản lý nên nội dung của Nghị định 28 vừa thiếu vừa thừa vừa không thực sự phù hợp với thực tiễn. Chính bởi điều này nên mặc dù chưa được áp dụng một lần nào, Nghị định 28/2005/NĐ-CP đã bị sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ một số nội dung bởi Nghị định 165/2007/NĐ-CP ban hành ngày 15/11/2007 (sau đây gọi tắt là Nghị định 165). Và trên cơ sở hai văn bản này, ngày 02/04/2008, Thống đốc NHNN Việt Nam đã ban hành Thông tư 02/2008/TT-NHNN về hướng dẫn thi hành một số điều Nghị định 28 và 165 (sau đây gọi tắt là Thông tư 02). Đây chính là một bước ngoặt quan trọng trong việc tạo lập một hành lang pháp lý cho các tổ chức TCQMN cũng như hoạt động TCVM ở Việt Nam tồn tại và phát triển bền vững.Khi Luật các TCTD được thông qua vào năm 2010 thì TCVM được trả lại đúng với tên gọi của mình thông qua việc ghi nhận TCVM là một bộ phận của hoạt động NH và tổ chức TCVM là một loại hình TCTD độc lập. Đây thực sự là một sự thay đổi lớn đối với ngành TCVM Việt Nam nói chung và đối với nhận thức về tổ chức TCVM nói riêng.Nhằm tạo thêm cơ sở pháp lý cho sự phát triển của nghành TCVM Việt Nam, ngày 6/12/2011, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2195/QĐ- Ttg Phê duyệt Đề án xây dựng và phát triển hệ thống tài chính vi mô tại Việt Nam đến năm 2020. Có thể nói, đây là văn bản cực kỳ quan trọng, thể hiện sự quan tâm của Nhà nước đến hoạt động TCVM ở Việt Nam trong giai đoạn này. Tuy nhiên, bất cập lớn nhất hiện nay trong hệ thống văn bản pháp luật điều chỉnh về TCVM nói chung và về tổ chức TCVM nói riêng là, Luật các TCTD đã có hiệu lực được bốn năm, chúng ta vẫn áp dụng văn bản dưới luật được ban hành dựa trên Luật các TCTD năm 1997 – văn bản đã hết hiệu lực thi hành được bốn năm – vẫn chưa có văn bản hướng dẫn các quy định của Luật các TCTD 2010 về TCVM mà tiếp tục sử dụng Nghị định 28, Nghị định 165 và Thông tư 02.Cho đến thời điểm này (tháng 06/2015), mới chỉ có ba (03) tổ chức TCVM được NHNN cấp phép và đi vào hoạt động20 có lẽ phần nào cũng chính là kết quả của sự bất cập nêu trên. Có sơ sở để tin rằng, nếu như chúng ta có một khung pháp luật hoàn chỉnh hơn thì, sẽ có thể có những tổ chức TCVM mới được thành lập và chắc chắn những tổ chức này sẽ tiếp tục có những đóng góp đáng kể hơn nữa vào công cuộc xóa đói nghèo của đất nước, đồng thời khẳng định sự đúng đắn của một cách tiếp cận mới về xóa đói nghèo ở Việt Nam nói riêng và trên toàn thế giới nói chung.Theo: Nguyễn Thái HàLink luận án:  Tại đây