0888889366
Tra cứu thông tin hợp đồng
timeline_post_file648a7eec81d50-CƠ-SỞ-LÝ-LUẬN-VỀ-CHUYỂN-GIAO-QUYỀN-SỬ-DỤNG-NHÃN-HIỆU-.jpg.webp

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHUYỂN GIAO QUYỀN SỬ DỤNG NHÃN HIỆU


 

1.1  Những vấn đề lý luận về chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu, hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu

1.1.1  Khái niệm về nhãn hiệu

Từ trước đến nay, nhãn hiệu được xem là tài sản trí tuệ rất có giá trị và được nhiều chủ thể kinh doanh lẫn các nhà làm luật trên thế giới đặc biệt quan tâm, điều đó xuất phát từ các chức năng vô cùng quan trọng của nó. Thực vậy, nhãn hiệu là dấu hiệu để phân biệt hàng hoá, dịch vụ của các tổ chức, cá nhân khác nhau giúp người tiêu dùng dễ dàng lựa chọn hay nói cách khác là nhãn hiệu giúp xác định nguồn gốc sản xuất sản phẩm. Đây cũng được xem là chức năng quan trọng nhất và cũng là chức năng có tính khởi nguồn cho sự hình thành và phát triển của những chức năng khác trong tất cả các chức năng của nhãn hiệu, nhờ vào chức năng này mà người tiêu dùng tránh khỏi những nhầm lẫn không đáng có và thúc đẩy các hoạt động kinh doanh trên thị trường trở nên minh bạch hơn, cạnh tranh một cách lành mạnh hơn8. Bên cạnh đó, nhãn hiệu còn là công cụ để quảng bá sản phẩm của nhà sản xuất với người tiêu dùng, với hi vọng rằng khách hàng sẽ mua lại trong những lần sau hay giới thiệu với người khác. Đặc biệt, trong bối cảnh phát triển bùng nổ của truyền thông như hiện nay thì nhãn hiệu càng trở thành công cụ hữu hiệu để giúp nhà sản xuất quảng bá sản phẩm của mình vì đây là dấu hiệu mà người tiêu dùng dễ nhận biết nhất của sản phẩm. Không những thế, nhãn hiệu còn là sự “bảo chứng” về chất lượng sản phẩm đối với thị trường. Một khi sản phẩm của nhà sản xuất nào đó đã chiếm được lòng tin của người tiêu dùng từ lần sử dụng sản phẩm trước đó thì có khả năng cao là những lần sau người tiêu dùng vẫn sẽ chọn sản phẩm đó của nhà sản xuất đó để mua vì họ yên tâm về chất lượng của sản phẩm.

Theo một số nghiên cứu cho thấy, từ thời xa xưa con người đã biết sử dụng nhãn hiệu để nhận biết nguồn gốc, xuất xứ của hàng hóa, dịch vụ. Đối với gia súc, người chăn nuôi gia súc khi trao đổi, mua bán gia súc của mình với người khác đã dùng biện pháp đánh dấu thông qua các vết cắt, xiên lỗ trên tai các con gia súc. Đối với các đồ thủ công mỹ nghệ như đồ gốm sứ, tơ lụa, gia thú con người đã biết dùng chữ ký hoặc biểu tượng để phân biệt sản phẩm do họ làm ra với sản phẩm của người khác. Từ 3000 năm trước Công nguyên, những người thợ thủ công Ấn Độ đã chạm khắc chữ ký của họ trên các tác phẩm nghệ thuật do họ tạo ra; 2000 năm trước Công nguyên, những người thợ thủ công La Mã đã sử dụng những dấu hiệu chạm khắc trên các sản phẩm đồ gốm của mình với mục đích để phân biệt hàng hóa của họ với hàng hóa của những thương nhân khác9. Thuật ngữ nhãn hiệu (brand) xuất phát từ người Aixơlen cổ đại với nghĩa là đốt cháy (to burn), họ dùng cây sắt được nung đỏ để đánh dấu lên gia súc của mình để phân biệt với gia súc của người khác.

Trải qua các cuộc cách mạng công nghiệp, nền sản xuất hàng hóa, dịch vụ có nhiều bước phát triển vượt bậc. Khi hàng hóa được tạo ra ngày càng nhiều, dịch vụ ngày càng phong phú, đa dạng thì việc sử dụng nhãn hiệu để giúp khách hàng nhận biết cũng như phân biệt hàng hóa, dịch vụ của các chủ thể kinh doanh khác nhau ngày càng trở nên phổ biến. Nhãn hiệu có khi được sử dụng để nhận biết một sản phẩm nhưng cũng có khi là một nhóm sản phẩm hoặc thậm chí là tất cả các sản phẩm của cùng một chủ thể kinh doanh10. Do đó, thông qua nhãn hiệu, người tiêu dùng có thể nhận biết, xác định được nguồn gốc sản phẩm và lựa chọn tiêu thụ các sản phẩm có nhãn hiệu mà mình muốn sử dụng mà không sợ bị nhầm lẫn hoặc mất nhiều thời gian để phân biệt với sản phẩm của chủ thể kinh doanh khác.
Trong thời đại kinh tế tri thức như hiện nay, nhãn hiệu không còn đơn thuần chỉ là dấu hiệu để nhận biết và phân biệt sản phẩm như đã phân tích ở trên mà nó còn mang giá trị kinh tế lớn và trở thành tài sản vô hình quý giá của chủ thể kinh doanh. Có không ít trường hợp giá trị kinh tế của nhãn hiệu còn lớn hơn các tài sản hữu hình khác của chủ thể kinh doanh. Bản thân nhãn hiệu là tài sản, nên nhãn hiệu có thể được mua, bán hoặc có thể cho thuê quyền sử dụng.

Hiện nay, dù dưới góc độ của các nhà nghiên cứu, các cơ quan quản lý về sở hữu trí tuệ hay dưới góc độ pháp lý thì cũng chưa có một khái niệm thống nhất về nhãn hiệu.

Theo Văn phòng Nhãn hiệu và Sáng chế Hoa Kỳ (USPTO), nhãn hiệu hàng hóa là “bất kỳ từ ngữ, tên gọi, một biểu tượng hay hình vẽ hay bất kỳ sự kết hợp nào giữa chúng được sử dụng, hoặc sẽ được sử dụng trong thương mại để xác định nguồn gốc hàng hóa và phân biệt hàng hóa đó với hàng hóa của người khác. Nhãn hiệu dịch vụ cũng được hiểu giống như nhãn hiệu hàng hóa ngoại trừ việc nó được sử dụng để xác định và phân biệt nguồn gốc xuất xứ của một sản phẩm dịch vụ chứ không phải là một sản phẩm hàng hóa”12. Với định nghĩa này, một nhãn hiệu phải đáp ứng được 4 yếu tố: thứ nhất, dấu hiệu đó phải là từ ngữ, tên gọi, một biểu tượng hay hình vẽ hay bất kỳ sự kết hợp nào giữa chúng; thứ hai, phải được sử dụng hoặc sẽ được sử dụng trong thương mại; thứ ba, phải có tác dụng chỉ ra được nguồn gốc hàng hóa, dịch vụ; thứ tư, phải giúp phân biệt hàng hóa, dịch vụ đó với hàng hóa, dịch vụ của chủ thể kinh doanh khác.

Theo Tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO): “nhãn hiệu là dấu hiệu có khả năng phân biệt hàng hóa hoặc dịch vụ do một doanh nghiệp sản xuất hoặc cung cấp với những hàng hóa và dịch vụ của các doanh nghiệp khác”. Theo đó, bất kỳ chữ cái, từ ngữ, chữ số, hình vẽ, màu sắc, hình ảnh, sự sắp đặt, tiêu đề quảng cáo, nhãn hàng hoặc sự kết hợp của các dấu hiệu kể trên được sử dụng để phân biệt hàng hóa và dịch vụ của các công ty khác nhau có thể được coi là nhãn hiệu.Bên cạnh đó, cũng có một số các nhà nghiên cứu trong đó có các nhà nghiên cứu ở nước ta cho rằng, nhãn hiệu “là bất kỳ dấu hiệu nào có thể nhận biết được bao gồm từ ngữ, tên gọi, chữ cái, con số, biểu tượng, thiết kế, hình vẽ hay bất kỳ sự kết hợp nào của chúng, và kiểu dáng hay bao bì hàng hóa được sử dụng hoặc sẽ được sử dụng trong thương mại để xác định và phân biệt hàng hóa hay dịch vụ của chủ thể này với hàng hóa, dịch vụ của chủ thể khác”

Từ các quan điểm trên, có thể thấy dưới góc độ của các nhà nghiên cứu, nhãn hiệu phải là những dấu hiệu có thật, dấu hiệu đó có thể được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau nhưng phải nhìn thấy được, có khả năng chỉ ra được nguồn gốc của hàng hóa, dịch vụ, để từ đó giúp phân biệt hàng hóa, dịch vụ của chủ thể này với hàng hóa, dịch vụ của chủ thể khác.

Dưới góc độ pháp lý, khái niệm về nhãn hiệu quy định trong luật của một số quốc gia phát triển và một số hiệp định quốc tế liên quan đến sở hữu trí tuệ vừa có những điểm tương đồng song cũng có sự khác biệt.

Theo quy định của Bộ luật Sở hữu trí tuệ năm 1996 của Cộng hòa Pháp, điều L.711-1 đã đưa ra khái niệm về nhãn hiệu như sau: “Nhãn hiệu hàng hóa hoặc nhãn hiệu dịch vụ là dấu hiệu có thể được thể hiện dưới dạng chữ viết dùng để phân biệt hàng hóa hoặc dịch vụ của thể nhân hoặc pháp nhân. Những dấu hiệu có thể cấu thành nhãn hiệu chủ yếu là những dấu hiệu sau:

a.  Tên gọi được thể hiện dưới bất kỳ hình thức nào như: Từ, tập hợp từ, tên người, tên địa lý, biệt hiệu, bút danh, chữ cái, chữ số, chữ viết tắt;

b.  Dấu hiệu âm thanh như: âm thanh, lời nhạc;

c.  Dấu hiệu hình ảnh như: hình vẽ, nhãn sản phẩm, con dấu, đường viền, hình nổi, hình ảnh ba chiều, biểu tượng, hình ảnh tổng hợp, hình thức, đặc biệt là hình thức sản phẩm, hình thức bao bì sản phẩm, hình thức đặc trưng của dịch vụ, cách bố trí kết hợp màu sắc, sắc thái màu”.

Từ quy định trên có thể thấy Bộ luật Sở hữu trí tuệ của Cộng hòa Pháp đã đưa ra khái niệm nhãn hiệu theo hướng liệt kê khá chi tiết, làm rõ được nội hàm cách hiểu về nhãn hiệu, theo đó có ba loại dấu hiệu chủ yếu có thể cấu thành nhãn hiệu, đó là: dấu hiệu tên gọi, dấu hiệu âm thanh và dấu hiệu hình ảnh kể cả hình ảnh ba chiều. Ngoài những dấu hiệu được quy định ở trên, thì những dấu hiệu khác cũng có thể trở thành nhãn hiệu nếu như dấu hiệu đó có thể được thể hiện dưới dạng chữ viết dùng để phân biệt sản phẩm hoặc dịch vụ của thể nhân hoặc pháp nhân. Bên cạnh quy định về khái niệm nhãn hiệu, Bộ luật Sở hữu trí tuệ của Cộng hòa Pháp cũng có quy định về điều kiện để một dấu hiệu được bảo hộ nhãn hiệu, nhưng quy định này được thiết kế nằm ở một khoản riêng biệt với khái niệm nhãn hiệu, để tránh gây nhầm lẫn trong cách hiểu về nhãn hiệu. Cụ thể, để một dấu hiệu được bảo hộ là nhãn hiệu thì: dấu hiệu đó phải mang tính phân biệt (Điều L.711-2); dấu hiệu được lựa chọn không được trái với trật tự công cộng và thuần phong mĩ tục; đồng thời dấu hiệu đó không mang tính lừa dối và không vi phạm các quyền sở hữu trí tuệ đã được bảo hộ (Điều L.711-3). Mặt khác, điều L.711-1 của Bộ luật Sở hữu trí tuệ của Cộng hòa Pháp ghi nhận dấu hiệu âm thanh cũng có thể là nhãn hiệu và có thể được đăng ký bảo hộ. Đây được xem là quy định tiến bộ, phù hợp với thực tiễn kinh doanh, bởi trên thực tế trước đó đã có nhiều loại âm thanh khác nhau được chấp nhận là nhãn hiệu và được phép bảo hộ nhãn hiệu ở một số nước như: tiếng gầm của sư tử mở đầu cho phim của hãng Metro Goldwyn Mayer (Hoa Kỳ), tiếng chuông điện thoại mặc định của hãng NOKIA (Phần Lan), tiếng sấm rền của hãng môtô Harley – Davidson (Mĩ). Đến ngày 4/11/1994, tiếng gầm của sư tử mở đầu cho phim của hãng Metro Goldwyn Mayer của nước Mĩ đã được nước Pháp cho đăng ký bảo hộ tại Pháp.

Đối với Cộng đồng chung Châu Âu, pháp luật về nhãn hiệu được quy định theo hướng là nhãn hiệu ở cấp độ cộng đồng nhằm bảo vệ lợi ích chung của khối do trong khối có nhiều nước khác nhau và có các đặc thù khác nhau. Chỉ thị 89/104/EEEC3 và Quy định 40/944 của Cộng đồng chung Châu Âu được xem là những văn bản pháp lý đầu tiên quy định các vấn đề liên quan đến nhãn hiệu ở cấp độ cộng đồng, được áp dụng chung thống nhất trên toàn Châu Âu. Mục đích của những quy định này là nhằm đảm bảo điều kiện đăng ký nhãn hiệu hài hòa ở tất cả các quốc gia thành viên. Theo quy định tại Điều 2 Chỉ thị 89/104/EEEC3 và Điều 4 Quy định 40/944 của Cộng đồng Châu Âu nhãn hiệu được hiểu như sau: “Một nhãn hiệu cộng đồng có thể gồm bất kỳ dấu hiệu nào được trình bày một cách rõ ràng và chi tiết, đặc biệt là các từ, bao gồm tên riêng, các phác họa hình ảnh, chữ viết, chữ số, hình dáng của hàng hóa hoặc bao bì của sản phẩm với điều kiện là những dấu hiệu đó phải có khả năng phân biệt hàng hóa hoặc dịch vụ của chủ thể kinh doanh này với hàng hóa hoặc dịch vụ của chủ thể kinh doanh khác”. Theo định nghĩa này, nhãn hiệu phải đáp ứng ba điều kiện: thứ nhất, phải là “dấu hiệu” trong đó chủ yếu là các từ, bao gồm tên riêng, các phác họa hình ảnh, chữ viết, chữ số, hình dáng của hàng hóa hoặc bao bì của sản phẩm; thứ hai, phải “được trình bày rõ ràng và chi tiết”; thứ ba, phải “có khả năng phân biệt hàng hóa hoặc dịch vụ của chủ thể kinh doanh này với hàng hóa, dịch vụ của chủ thể kinh doanh khác”. Đặc biệt, với cách quy định vừa theo hướng mở vừa theo hướng liệt kê, quy định trên cũng không loại trừ việc các dấu hiệu âm thanh, mùi hương có thể trở thành nhãn hiệu và được đăng ký bảo hộ.

Ở Hoa Kỳ, theo quy định tại Đoạn 1127 Lanham Act (đạo luật điều chỉnh về nhãn hiệu của Hoa Kỳ), lại thiên về định nghĩa nhãn hiệu hàng hóa là chủ yếu. Theo đó, nhãn hiệu hàng hóa được hiểu như sau: “Thuật ngữ nhãn hiệu hàng hóa bao gồm bất kỳ từ, tên gọi, biểu tượng hay hình vẽ hoặc sự kết hợp giữa chúng mà được sử dụng bởi một người, hoặc được một người có ý định chân thành là sử dụng nó trong thương mại và xin đăng ký theo quy định tại luật này để xác định và phân biệt hàng hóa của người đó, bao gồm cả các hàng hóa đặc chủng với hàng hóa được sản xuất hoặc được bán bởi những người khác và chỉ ra nguồn gốc của hàng hóa thậm chí cả khi không xác định được nguồn gốc đó”. Điều đặc biệt của khái niệm nhãn hiệu được đề cập trong quy định trên đó là, một nhãn hiệu được xem là nhãn hiệu khi dấu hiệu đó đáp ứng được đồng thời cả hai chức năng khác nhau: vừa chỉ ra nguồn gốc hàng hóa vừa phân biệt hàng hóa của chủ thể này với hàng hóa của chủ thể khác. Đồng thời, trong quá trình sửa đổi để hoàn thiện, pháp luật về nhãn hiệu của Mĩ cũng đã chia nhãn hiệu thành hai nhóm, nhóm nhãn hiệu truyền thống và nhóm nhãn hiệu phi truyền thống. Trong đó, nhóm nhãn hiệu truyền thống bao gồm các loại như: từ ngữ, tên gọi, biểu tượng, khẩu hiệu,...; nhóm nhãn hiệu phi truyền thống bao gồm: hình dạng sản phẩm, màu sắc, âm thanh, mùi, vị16.

Dưới góc độ các quy định quốc tế, trước đây Công ước Paris về bảo hộ sở hữu công nghiệp không đưa ra khái niệm nhãn hiệu là gì. Việc không đưa ra khái niệm cụ thể về nhãn hiệu là do muốn tạo điều kiện để các nước thành viên Công ước tự đưa ra những khái niệm về nhãn hiệu cho phù hợp với đặc điểm của nước mình. Tuy nhiên, đến khi Hiệp định TRIPS 1994 về các khía cạnh liên quan tới thương mại của quyền sở hữu trí tuệ ra đời thì khái niệm nhãn hiệu đã được định rõ. Theo Điều 15.1 hiệp định TRIPS, khái niệm nhãn hiệu hàng hóa, dịch vụ được quy định như sau: “Bất kỳ một dấu hiệu, hoặc tổ hợp dấu hiệu nào, có khả năng phân biệt hàng hóa hoặc dịch vụ của các doanh nghiệp khác đều có thể làm nhãn hiệu hàng hóa. Các dấu hiệu đó, đặc biệt là các từ, kể cả tên riêng, các chữ cái, chữ số, các yếu tố hình họa và tổ hợp các sắc màu cũng như tổ hợp bất kỳ của các dấu hiệu đó phải có khả năng được đăng ký là nhãn hiệu hàng hóa”. Có thể thấy khái niệm nhãn hiệu hàng hóa trong hiệp định TRIPS được quy định một cách khái quát, việc xác định một đối tượng bất kỳ có phải là nhãn hiệu hàng hóa hay không sẽ căn cứ vào mục đích sử dụng và “bất kỳ dấu hiệu nào có khả năng phân biệt hàng hóa này với hàng hóa khác” thì đều có thể xem là yếu tố cấu thành của một nhãn hiệu hàng hóa. Theo đó, dấu hiệu về âm thanh, mùi hương cũng có thể được xem là nhãn hiệu nếu có khả năng phân biệt hàng hóa này với hàng hóa khác.

Còn với Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (gọi tắt là Hiệp định CPTPP), có 11 quốc gia ký tham gia trong đó có Việt Nam. Tại điều 18.18 hiệp định CPTPP quy định: “Không Bên nào được quy định rằng dấu hiệu phải được nhìn thấy bằng mắt như một điều kiện để đăng ký, cũng không được từ chối việc đăng ký nhãn hiệu là một âm thanh đơn thuần. Ngoài ra, mỗi Bên phải nỗ lực để cho phép đăng ký nhãn hiệu mùi hương. Một Bên có thể đòi hỏi một mô tả ngắn gọn và chính xác hoặc đại diện đồ họa của nhãn hiệu, hoặc cả hai nếu có thể”. Dù không trực tiếp đưa ra khái niệm về nhãn hiệu, song điều 18.18 hiệp định TPP đã khẳng định dấu hiệu để có thể được xem là nhãn hiệu không phải lúc nào cũng chỉ là những dấu hiệu có thể nhìn thấy được, mà nó còn có thể là những dấu hiệu không nhìn thấy được bằng mắt nhưng lại nhận biết được qua các giác quan khác như: thính giác (đối với dấu hiệu là âm thanh), khứu giác (đối với dấu hiệu là mùi hương).

Như vậy, dù trong khái niệm về nhãn hiệu nêu trên còn có những điểm khác nhau nhưng nhìn chung đều có một số điểm chung. Cụ thể:

Thứ nhất, các quy định nêu trên đều được quy định vừa theo hướng mở, vừa theo hướng liệt kê. Điều này có tác dụng vừa làm rõ được điều kiện cụ thể để một dấu hiệu được xem là nhãn hiệu giúp định hình được nhãn hiệu là gì, vừa không giới hạn các dấu hiệu khác cũng có thể trở thành nhãn hiệu, thể hiện được tính linh hoạt của điều luật.

Thứ hai, các quy định nêu trên đều thừa nhận việc không chỉ những dấu hiệu được nhìn thấy được bằng thị giác mới có thể trở thành nhãn hiệu, mà còn có những dấu hiệu khác như âm thanh, mùi hương có thể nhận biết được thông qua các giác quan khác như thính giác, vị giác, khứu giác vẫn có thể trở thành nhãn hiệu.

Thứ ba, các quy định nêu trên hầu như đều đặt ra yêu cầu cho các dấu hiệu được dùng làm nhãn hiệu là phải có chức năng phân biệt hàng hóa, dịch vụ của các chủ thể kinh doanh khác nhau.

Từ những luận cứ nêu trên, chúng ta có thể đưa ra khái niệm về nhãn hiệu như sau: “Nhãn hiệu là dấu hiệu hoặc tổ hợp dấu hiệu có thể nhìn thấy được hoặc nhận biết được thông qua các giác quan của con người, chủ yếu được thể hiện dưới dạng chữ cái, từ ngữ, hình vẽ, hình ảnh, kể cả hình ba chiều hoặc sự kết hợp các yếu tố đó, hoặc được thể hiện bằng màu sắc, âm thanh, mùi hương và có khả năng phân biệt hàng hóa, dịch vụ của chủ thể kinh doanh này với hàng hóa, dịch vụ của chủ thể kinh doanh khác”. Như vậy, dù được định nghĩa như thế nào đi chăng nữa thì nhãn hiệu vẫn được xác định bởi ba yếu tố cơ bản là:

i)  Hình thức tồn tại nhãn hiệu (dấu hiệu hoặc tổ hợp dấu hiệu);

ii)   Con người có thể nhận biết được sự tồn tại của dấu hiệu hoặc tổ hợp dấu hiệu đó;

iii)  Có khả năng giúp phân biệt hàng hóa, dịch vụ của chủ thể kinh doanh này với hàng hóa, dịch vụ của chủ thể kinh doanh khác của nhãn hiệu.

1.1.2  Khái niệm quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu

Khi nghiên cứu về quyền sử dụng nhãn hiệu và chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu, chúng ta không thể không đề cập đến quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu bởi quyền sử dụng nhãn hiệu và chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu nằm trong nội hàm của quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu.

Thuật ngữ “sở hữu công nghiệp” lần đầu tiên được sử dụng chính thức trong văn bản pháp luật ở trên thế giới là tại nước Pháp vào thế kỷ XVIII. Theo đó, quan điểm thừa nhận và bảo vệ quyền sở hữu công nghiệp cũng như quyền tác giả cũng được bắt nguồn từ nước Pháp. Tất cả đều xuất phát từ lý luận về quyền tự nhiên do hai nhà triết học nỗi tiếng nước Pháp Vonte và Rutxo khởi xướng. Dựa theo lý luận này, quyền của người tạo ra một tác phẩm văn học nghệ thuật, một sáng chế, nhãn hiệu…đối với những sản phẩm đó là quyền tự nhiên, không thể tách rời và không phụ thuộc vào sự công nhận hay không công nhận từ phía nhà nước18. Quan điểm này đã được cụ thể hóa trong Lời nói đầu của Luật Sáng chế 1791 của Pháp với nội dung: “Bất kỳ ý tưởng mới nào, mà việc công bố và thực hiện có thể có lợi cho xã hội, sẽ thuộc về người sáng tạo ra ý tưởng đó; sẽ là sự hạn chế nhân quyền nếu không coi một sáng chế công nghiệp mới là sở hữu của người đã tạo ra sáng chế đó”. Thuật ngữ “sở hữu công nghiệp” cũng đã được sử dụng trong một số văn bản pháp luật quốc tế như Công ước Paris. Theo Điều 1 Công ước Paris 1883 tổng sửa đổi năm 1979 thì: “Sở hữu công nghiệp phải được hiểu theo nghĩa rộng nhất, không những chỉ áp dụng cho công nghiệp và thương mại theo đúng nghĩa của chúng mà cho cả các ngành sản xuất nông nghiệp, công nghiệp khai thác và tất cả các sản phẩm chế biến hoặc sản phẩm tự nhiên như rượu vang, ngũ cốc, lá thuốc lá, hoa quả, gia súc, khoáng sản, nước khoáng, bia, hoa và bột”. Tuy nhiên, Công ước Paris cũng như các Điều ước quốc tế khác về sở hữu trí tuệ không trực tiếp quy định khái niệm quyền sở hữu công nghiệp.

Còn ở Việt Nam, thuật ngữ quyền sở hữu công nghiệp được pháp luật ghi nhận lần đầu tiên trong Pháp lệnh Bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp năm 1989. Tuy nhiên, Pháp lệnh này không đưa ra khái niệm về quyền sở hữu công nghiệp. Hiện nay, chúng ta có thể nhìn nhận quyền sở hữu công nghiệp dưới hai phương diện, đó là phương diện pháp luật và phương diện quyền của chủ sở hữu đối với các đối tượng sở hữu công nghiệp.

Thứ nhất, trên phương diện pháp luật, quyền sở hữu công nghiệp được hiểu là pháp luật về sở hữu công nghiệp hay nói cách khác là tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh chủ yếu trong quá trình hình thành, xác lập quyền sở hữu, chiếm hữu, sử dụng và định đoạt các đối tượng sở hữu công nghiệp, bao gồm các quy định về quyền sở hữu công nghiệp trong pháp luật Việt Nam và các quy định về quyền sở hữu công nghiệp trong các hiệp định, điều ước quốc tế song phương và đa phương mà Việt Nam là thành viên như Hiệp định TRIPS 1994, Hiệp định thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ năm 2000, Công ước Paris về Sở hữu Công nghiệp,... Nội hàm của các quy định này phải đề cập đến các vấn đề: xác định các điều kiện bảo hộ các đối tượng sở hữu công nghiệp; trình tự, thủ tục xác lập quyền sở hữu công nghiệp; nội dung quyền sở hữu công nghiệp; chuyển giao quyền sở hữu công nghiệp; bảo vệ quyền sở hữu công nghiệp trước các hành vi xâm phạm của các chủ thể khác.

Thứ hai, trên phương diện quyền của chủ sở hữu đối với các đối tượng sở hữu công nghiệp, quyền sở hữu công nghiệp là quyền sở hữu của cá nhân, tổ chức đối với các đối tượng sở hữu công nghiệp. Điều này khá đồng nhất với quy định tại Khoản 4 Điều 4 Luật SHTT, theo đó quyền sở hữu công nghiệp là “quyền của tổ chức, cá nhân đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý, bí mật kinh doanh do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu và quyền chống cạnh tranh không lành mạnh”.

Ngoài ra, quyền sở hữu công nghiệp còn được hiểu dưới góc độ là quan hệ pháp luật với đầy đủ các yếu tố hội tụ như chủ thể, khách thể, nội dung. Theo đó, chủ thể của quyền sở hữu công nghiệp là tất cả các cá nhân, tổ chức như tác giả hay chủ sở hữu các đối tượng sở hữu công nghiệp hoặc tổ chức, cá nhân được chủ sở hữu quyền sở hữu công nghiệp chuyển giao quyền sở hữu công nghiệp. Khách thể của quyền sở hữu công nghiệp là các kết quả của hoạt động sáng tạo trí tuệ hoặc chuyển giao quyền sở hữu được áp dụng trong các hoạt động sản xuất, kinh doanh như sáng chế, giải pháp hữu ích, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý, bí mật kinh doanh. Nội dung của quyền sở hữu công nghiệp là các quyền và nghĩa vụ của chủ thể của quyền sở hữu công nghiệp được pháp luật ghi nhận và bảo hộ.

Từ những luận cứ trên, chúng ta có thể hiểu quyền sở hữu công nghiệp là quyền của tổ chức, cá nhân trong việc sở hữu, tự mình sử dụng, cho phép người khác sử dụng hoặc ngăn cấm người khác sử dụng và định đoạt các đối tượng sở hữu công nghiệp.

Các đối tượng của quyền sở hữu công nghiệp cùng với tiến trình phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế tri thức của thế giới đã dần trở thành tài sản vô cùng quý giá đối với những ai sở hữu chúng. Tuy nhiên, các đối tượng sở hữu công nghiệp lại rất dễ bị các chủ thể khác sử dụng một cách bất hợp pháp. Do đó, quyền sở hữu hợp pháp đối với các đối tượng này cần phải được pháp luật bảo vệ. Công ước Paris đã liệt kê một loạt các đối tượng được bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp, bao gồm: sáng chế, nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp, mẫu hữu ích, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý (chỉ dẫn nguồn gốc và tên gọi xuất xứ) và chống cạnh tranh không lành mạnh. Sau đó, danh sách này đã được pháp luật một số nước bổ sung thêm một số đối tượng mới, đó là: bí mật kinh doanh, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn. Các đối tượng quyền sở hữu công nghiệp này cũng đã được liệt kê tại Khoản 2 Điều 3 Luật SHTT và khoản 1 Điều 750 BLDS năm 200520. Tuy nhiên Khoản 4 Điều 4 Luật SHTT còn bổ sung thêm một nội dung có liên quan chặt chẽ đến các đối tượng sở hữu công nghiệp nữa đó là quyền chống cạnh tranh không lành mạnh. Mặc dù vậy nhưng chúng ta cần phải xác định quyền chống cạnh tranh không lành mạnh không phải là một đối tượng cụ thể của quyền sở hữu công nghiệp, song do tính chất dễ bị các chủ thể khác xâm phạm của các đối tượng sở hữu công nghiệp nên các chủ thể quyền cần phải được trao quyền chống cạnh tranh không lành mạnh. Đây được xem là một biện pháp bổ sung trong những biện pháp xử lý hành vi xâm phạm liên quan đến nhãn hiệu nhằm nâng cao hiệu quả của việc bảo vệ các đối tượng sở hữu công nghiệp của chủ thể quyền trước các hành vi xâm phạm trong quá trình kinh doanh.

Trong tất cả các đối tượng sở hữu công nghiệp, nhãn hiệu luôn được các chủ thể kinh doanh lẫn khách hàng quan tâm. Ngày nay khi nhắc đến một số các ngành hàng, lĩnh vực thì người tiêu dùng thường nghĩ ngay đến các các sản phẩm gắn với những nhãn hiệu như: lĩnh vực phần mềm máy tính có Microsoft; máy tính xách tay có Sony vaio, hp, Apple; điện thoại di động có Iphone, Samsung; ti vi có Samsung, LG, Sony; tủ lạnh có Samsung, Toshiba, Sharp; áo quần có Pierre Cardin, Cavil clein; lĩnh vực ngân hàng có HSBC; lĩnh vực bảo hiểm có Prudential, AAA,… Cũng chính bởi vai trò rất lớn của nhãn hiệu đối với việc phát triển kinh doanh hàng hóa, dịch vụ mà hầu hết pháp luật của các nước trên thế giới, các điều ước quốc tế, hiệp định song phương và đa phương đều quy định nhãn hiệu là một trong các đối tượng của quyền sở hữu công nghiệp.

Ở Việt Nam, nhãn hiệu cũng là một đối tượng của quyền sở hữu công nghiệp. Thông thường, khi đã được cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu, chủ sở hữu nhãn hiệu sẽ có quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu. Một dấu hiệu muốn được bảo hộ nhãn hiệu phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn bảo hộ nhãn hiệu của pháp luật, thực hiện đầy đủ, đúng trình tự, thủ tục đăng ký bảo hộ nhãn hiệu. Khi đã được cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu, chủ thể quyền có thể tiến hành thực hiện quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu trong đó có cả quyền chuyển giao quyền sở hữu/quyền sử dụng nhãn hiệu, lẫn thực hiện các biện pháp bảo vệ quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu của mình.

Từ những luận cứ đã nêu trên và phần 1.1.2.1, có thể hiểu quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu là quyền của tổ chức, cá nhân trong việc sở hữu, tự mình sử dụng (trừ nhãn hiệu chứng nhận), cho phép người khác sử dụng hoặc ngăn cấm người khác sử dụng và quyền định đoạt đối với nhãn hiệu. Như vậy, chủ sở hữu quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu có quyền chiếm hữu đối với nhãn hiệu (tuy nhiên quyền này khó được thực hiện ở trên thực tế vì đặc tính vô hình của tài sản trí tuệ), có quyền tự mình sử dụng nhãn hiệu (trừ nhãn hiệu chứng nhận, bởi vì nhãn hiệu chứng nhận tuy được chủ sở hữu tạo ra nhưng chỉ nhằm mục đích cho những chủ thể kinh doanh khác sử dụng trên sản phẩm của họ khi đáp ứng các điều kiện nhất định), cho phép người khác sử dụng nhãn hiệu, ngăn cấm người khác sử dụng nhãn hiệu và định đoạt nhãn hiệu. Khi sở hữu được nhãn hiệu thông qua việc được cấp băn bằng bảo hộ nhãn hiệu, chủ sở hữu được độc quyền sử dụng nhãn hiệu.

Xuất phát từ bản chất là một loại tài sản vô hình, chủ sở hữu vừa có quyền đưa nhãn hiệu của mình vào sử dụng nhằm khai thác công dụng của nhãn hiệu để có thể thu được các lợi ích kinh tế nhưng đồng thời chủ sở hữu cũng có quyền chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu cho người khác sử dụng trong thời gian nhãn hiệu được bảo hộ để tối đa hóa lợi ích kinh tế từ nhãn hiệu. Đây là quyền thể hiện rõ nhất lợi ích kinh tế mà nhãn hiệu mang lại cho chủ sở hữu của nó. Thông thường, có hai cách chủ yếu để thực hiện quyền chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu:

Cách thứ nhất, chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu thông qua hợp đồng độc quyền;

Cách thứ hai, chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu thông qua hợp đồng không độc quyền.

Ngoài ra, quyền sử dụng nhãn hiệu cũng có thể được chuyển giao thông qua một số loại hợp đồng khác, ví dụ như hợp đồng nhượng quyền thương mại và hợp đồng góp vốn vào công ty.

Mặt khác, chủ sở hữu cũng có quyền định đoạt nhãn hiệu: Quyền định đoạt ở đây được hiểu là việc chủ sở hữu nhãn hiệu có quyền quyết định về sự tồn tại cũng như số phận pháp lý của nhãn hiệu. Cụ thể như: chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển nhượng quyền sở hữu nhãn hiệu của mình cho người khác; từ bỏ quyền sở hữu đối với nhãn hiệu của mình; quyền để lại nhãn hiệu (theo di chúc hoặc theo pháp luật) làm di sản thừa kế cho những người khác sau khi chủ sở hữu nhãn hiệu chết (khi chủ sở hữu nhãn hiệu chết đi mà quyền sở hữu đối với nhãn hiệu vẫn đang còn thời hạn bảo hộ thì nó cũng được định đoạt để lại thừa kế cho những người còn sống khác tương tự như các loại tài sản khác); thực hiện quyền định đoạt đối với hãn hiệu thông qua việc dịch chuyển quyền theo sự sáp nhập, hợp nhất, chia, tách pháp nhân,...

Ngoài ra, chủ sở hữu nhãn hiệu cũng có quyền chống cạnh tranh không lành mạnh liên quan đến nhãn hiệu: Tại Điều 6septies Công ước Paris về bảo hộ sở hữu công nghiệp (sau đây gọi tắt là Công ước Paris) quy định: “Nếu đại lý hoặc người đại diện của người là chủ nhãn hiệu tại một trong số các nước thành viên của Liên minh vẫn nộp đơn đăng ký nhãn hiệu cho chính mình tại một hoặc nhiều nước thành viên của Liên minh, mà không được sự cho phép của người chủ đó thì chủ nhãn hiệu có quyền phản đối việc đăng ký hoặc đề nghị huỷ bỏ việc đăng ký đó, hoặc, nếu luật quốc gia cho phép, chuyển việc đăng ký đó cho mình, trừ trường hợp đại lý hoặc người đại diện biện hộ được cho hành động của mình”. Việt Nam là một trong 162 nước thành viên của Công ước nên để áp dụng quy định này vào thực tiễn nước ta, Điểm c Khoản 1 Điều 130 Luật SHTT đã quy định “trường hợp sử dụng nhãn hiệu được bảo hộ tại một nước là thành viên của điều ước quốc tế có quy định cấm người đại diện hoặc đại lý của chủ sở hữu nhãn hiệu sử dụng nhãn hiệu đó mà Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam cũng là thành viên, nếu người sử dụng là người đại diện hoặc đại lý của chủ sở hữu nhãn hiệu và việc sử dụng đó không được sự đồng ý của chủ sở hữu nhãn hiệu và không có lý do chính đáng”. Đây là một quy định rất cần thiết, vừa phù hợp với luật pháp quốc tế lại vừa đảm bảo cho khả năng cạnh tranh lành mạnh của nhãn hiệu trong và ngoài nước, góp phần xây dựng một môi trường kinh doanh cạnh tranh công bằng. Bởi nhãn hiệu là một yếu tố thể hiện lợi thế cạnh tranh trong thương mại, nên đã có không ít các doanh nghiệp thực hiện hành vi cạnh tranh không lành mạnh làm xâm hại đến các đối tượng sở hữu công nghiệp của đối thủ để thu lợi bất chính trong kinh doanh. Ngoài ra, tính độc quyền của quyền sở hữu công nghiệp có thể bị các doanh nghiệp sở hữu quyền lạm dụng để cản trở thương mại. Do vậy, pháp luật phải thừa nhận cho các chủ thể kinh doanh quyền chống cạnh tranh không lành mạnh như là một nội dung của quyền sở hữu công nghiệp để đối phó với các loại hành vi cạnh tranh không lành mạnh có thể gặp phải. Đây cũng được xem là sự bổ sung thêm một biện pháp xử lí hành vi xâm phạm đối tượng sở hữu công nghiệp trong đó có nhãn hiệu. Ví dụ, khi một nhãn hiệu không có đăng ký bảo hộ bị xâm phạm thì đương nhiên không thể áp dụng các quy định về hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ để xử lí. Trong trường hợp này, pháp luật về cạnh tranh mà cụ thể là Luật cạnh tranh và quy định về cạnh tranh không lành mạnh trong Luật sở hữu trí tuệ sẽ được sử dụng để bảo vệ doanh nghiệp cũng như thành quả trí tuệ của họ chống lại hành vi cạnh tranh không lành mạnh với lỗi cố ý từ phía đối thủ cạnh tranh liên quan đến việc chỉ dẫn gây nhầm lẫn. Còn trong trường hợp quyền sở hữu trí tuệ đã được xác lập và bị xâm phạm, chủ sở hữu của các quyền này có thể lựa chọn áp dụng các biện pháp liên quan đến vi phạm quyền sở hữu trí tuệ hoặc liên quan đến cạnh tranh không lành mạnh nếu hành vi vi phạm này rơi vào hai trường hợp đó. Thậm chí, chủ thể bị xâm phạm có thể lựa chọn cả hai loại phương thức giải quyết nếu các yếu tố vi phạm quyền sở hữu trí tuệ và cạnh tranh không lành mạnh đối với cùng một đối tượng là độc lập với nhau. Và nếu như chỉ có chủ sở hữu của các đối tượng thuộc quyền sở hữu trí tuệ mới được khởi kiện để áp dụng các biện pháp liên quan đến vi phạm quyền sở hữu trí tuệ; thì chủ thể được quyền khiếu kiện đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh lại rất rộng nên những chủ thể có liên quan đến đối tượng khiếu kiện như bên nhận đại lý, bên nhận li xăng… cũng có thể khởi kiện về các hành vi xâm phạm này để bảo vệ tốt hơn tài sản trí tuệ của các chủ thể kinh doanh. Có thể thấy, đây là một sự bổ sung để lấp các lỗ hỏng trong quy định của cả hai ngành luật, từ đó tạo điều kiện bảo vệ có hiệu quả hơn quyền sở hữu trí tuệ của các doanh nghiệp đồng thời tạo nên một môi trường cạnh tranh lành mạnh, khuyến khích sự tìm tòi, sáng tạo hơn nữa các sản phẩm trí tuệ25. Cuối cùng, chủ sở hữu nhãn hiệu có quyền yêu cầu cơ quan Nhà nước có thẩm quyền buộc người có hành vi xâm phạm quyền sở hữu đối với nhãn hiệu của mình phải chấm dứt hành vi xâm phạm và bồi thường thiệt hại. Đây là quy định rất cần thiết nhằm tăng cường khả năng tự bảo vệ hoặc nhờ người khác bảo vệ của chủ sở hữu nhãn hiệu khi nhãn hiệu bị chủ thể nào đó xâm hại.

1.1.3  Khái niệm, đặc điểm quyền sử dụng nhãn hiệu


Theo lý thuyết về quyền sở hữu tài sản thì quyền sở hữu tài sản có thể được xác định qua ba thuộc tính: quyền sử dụng tài sản (usus); quyền thu lợi từ tài sản (fructus); và quyền chuyển nhượng cho bên thứ ba (abusus)26. Trong các thuộc tính của quyền sở hữu thì quyền sử dụng tài sản là một trong những quyền năng quan trọng và có ý nghĩa thực tế đối với chủ sở hữu. Chủ sở hữu hoàn toàn có toàn quyền khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức của tài sản theo cách thức và mục đích sử dụng tài sản theo ý chí của mình: sử dụng hoặc không sử dụng tài sản, trực tiếp khai thác công dụng tự nhiên của tài sản hoặc để cho người khác sử dụng thông qua các giao dịch dân sự như hợp đồng cho thuê, cho mượn. Tuy nhiên, trong mọi trường hợp, việc sử dụng tài sản phải trên nguyên tắc không được làm ảnh hưởng đến lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, không trái đạo đức xã hội. Thông thường, chủ sở hữu là người có quyền sử dụng tài sản (trừ một số trường hợp ngoại lệ). Như vậy, dưới góc độ pháp lý, quyền sử dụng chính là quyền khai thác công dụng của tài sản, hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản27. Khai thác công dụng của tài sản được hiểu là việc dùng tài sản để phục vụ nhu cầu, sở thích của bản thân hoặc để khai thác lợi ích kinh tế của tài sản.

Tài sản vô hình là tài sản không tồn tại dưới dạng hình thái vật chất và có thể mang đến những nguồn lợi kinh tế28. Nếu như quyền chiếm hữu được xem là một thuộc tính điển hình đối với tài sản hữu hình (vì chủ sở hữu tài sản hữu hình phải chiếm hữu được tài sản hữu hình đó mới có thể khai thác công dụng của tài sản) thì quyền sử dụng lại được xem là thuộc tính căn bản và đặc trưng nhất của tài sản vô hình vì giá trị kinh tế của một tài sản vô hình chỉ thực sự được tạo ra khi chúng ta sử dụng tài sản vô hình đó trên thực tế. Cũng chính vì quyền sử dụng nhãn hiệu là một loại tài sản vô hình nên chủ sở hữu nhãn hiệu vừa có thể tự mình sử dụng nhãn hiệu (trừ nhãn hiệu chứng nhận) và đồng thời cũng có thể chuyển giao cho chủ thể khác sử dụng. Do đó, khi xây dựng khái niệm về quyền sử dụng nhãn hiệu chúng ta phải dựa trên nền tảng quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu kết hợp với lý thuyết về tài sản vô hình. Theo đó, có thể hiểu quyền sử dụng nhãn hiệu “là quyền của tổ  chức, cá nhân trong việc có thể tự mình khai thác (trừ nhãn hiệu chứng nhận) hoặc cho phép người khác khai thác công dụng của nhãn hiệu để hưởng các lợi ích kinh tế”. Tổ chức, cá nhân có quyền sử dụng nhãn hiệu được nêu trong khái niệm bao gồm chủ sở hữu nhãn hiệu hoặc bên được chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu theo hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu. Trong khái niệm này cũng cần lưu ý rằng, chủ sở hữu nhãn hiệu chứng nhận không thể tự mình khai thác nhãn hiệu chứng nhận của chính mình mà chỉ có thể chuyển giao cho chủ thể khác khai thác công dụng của nhãn hiệu chứng nhận khi đáp ứng những điều kiện nhất định để hưởng lợi.

Quyền sử dụng nhãn hiệu có những đặc điểm cơ bản sau đây:

Một là, quyền sử dụng nhãn hiệu bị giới hạn trong khuôn khổ sự cho phép của pháp luật mà cụ thể là bị giới hạn về mặt không gian, về mặt thời và về mặt nội dung. Theo đó, về mặt không gian, phạm vi lãnh thổ chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu đã được đăng kí bảo hộ phải phù hợp với phạm vi lãnh thổ mà nhãn hiệu được bảo hộ ghi trong văn bằng bảo hộ được cấp cho nhãn hiệu được chuyển giao quyền sử dụng. Về mặt thời gian, thời hạn chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu của một nhãn hiệu không được vượt quá thời gian bảo hộ nhãn hiệu được ghi trong văn bằng bảo hộ nhãn hiệu. Về mặt nội dung, quyền sử dụng nhãn hiệu chỉ được thực hiện thông qua các hành vi: gắn nhãn hiệu được bảo hộ lên hàng hóa, bao bì hàng hóa, phương tiện kinh doanh, phương tiện dịch vụ, giấy tờ giao dịch trong hoạt động kinh doanh; lưu thông, chào bán, quảng cáo để bán, tàng trữ để bán hàng hóa mang nhãn hiệu được bảo hộ; nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ mang nhãn hiệu được bảo hộ.

Hai là, khi thực hiện quyền sử dụng nhãn hiệu, chủ sở hữu nhãn hiệu có thể sử dụng nhãn hiệu khác với mẫu nhãn hiệu đã đăng ký, miễn là nó “giữ nguyên tính phân biệt của nhãn hiệu đã đăng ký”, thì sẽ “không dẫn tới việc đình chỉ đăng ký và không thể hạn chế sự bảo hộ đã dành cho nhãn hiệu”. Mục đích của điều này là cho phép chủ sở hữu nhãn hiệu tạo ra các thay đổi trong nhãn hiệu mà không làm thay đổi đặc điểm phân biệt của nó, giúp nhãn hiệu có thể thích nghi tốt hơn với các yêu cầu tiếp thị và quảng bá của hàng hóa hoặc dịch vụ liên quan. Tuy nhiên, cần phải nhấn mạnh rằng, sự thay đổi phải nằm ở các yếu tố không có khả năng phân biệt đáng kể và (các) dấu hiệu được sử dụng trong thực tế và nhãn hiệu đã đăng ký phải cơ bản giống nhau.

Ba là, việc thực hiện quyền sử dụng nhãn hiệu vừa là quyền vừa là nghĩa vụ của chủ sở hữu nhãn hiệu, có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu lực của Giấy chứng nhận đăng ký bảo hộ nhãn hiệu. Hầu hết các quốc gia đều quy định chủ sở hữu nhãn hiệu có nghĩa vụ sử dụng liên tục nhãn hiệu. Việc sử dụng nhãn hiệu bởi bên nhận chuyển quyền theo hợp đồng sử dụng nhãn hiệu cũng được coi là hành vi sử dụng nhãn hiệu của chủ sở hữu nhãn hiệu. Trong trường hợp nhãn hiệu không được sử dụng liên tục trong một khoảng thời gian nhất định (tùy theo quy định của từng quốc gia) thì Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu đó bị chấm dứt hiệu lực.

Bốn là, việc thực hiện quyền sử dụng nhãn hiệu phải gắn liền với sản phẩm được chủ sở hữu đăng kí bảo hộ nhãn hiệu. Điều đó có nghĩa là, nhãn hiệu được chủ sở hữu đăng kí bảo hộ giành cho sản phẩm nào thì chỉ được sử dụng nhãn hiệu đó cho sản phẩm đó.

Năm là, quyền sử dụng nhãn hiệu của chủ sở hữu nhãn hiệu có tính chất độc quyền. Chỉ có chủ sở hữu nhãn hiệu mới có quyền sử dụng nhãn hiệu, cho phép hay ngăn cấm người khác sử dụng nhãn hiệu của mình. Tuy nhiên, tính chất độc quyền này cũng có tính tương đối bởi một số trường hợp ngoại lệ, như trong trường hợp hợp sử dụng nhãn hiệu không nhằm mục đích thương mại hoặc sử dụng nhãn hiệu trung thực (trùng với tên riêng).

1.1.4  Khái niệm, đặc điểm chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu

Như đã phân tích ở mục 1.1.3, nhờ vào việc sử dụng (khai thác công dụng) nhãn hiệu mà chủ sở hữu nhãn hiệu mới thu được các lợi ích kinh tế (lợi tức) từ nhãn hiệu. Đồng thời, vì quyền sử dụng nhãn hiệu là một loại tài sản vô hình và nhờ vào tính chất độc quyền trong sử dụng nhãn hiệu của chủ sở hữu nhãn hiệu nên chủ sở hữu nhãn hiệu có quyền sử dụng nhãn hiệu của mình theo một trong hai cách: trực tiếp sử dụng nhãn hiệu và chia sẻ quyền sử dụng nhãn hiệu cho cá nhân, tổ chức khác để cá nhân, tổ chức đó sử dụng nhãn hiệu. Cụ thể:

Một là, chủ sở hữu trực tiếp (tự mình) sử dụng nhãn hiệu: Trong trường hợp này, chủ sở hữu nhãn hiệu trực tiếp thực hiện quyền sử dụng nhãn hiệu thông qua các hành vi: gắn nhãn hiệu được bảo hộ lên hàng hoá, bao bì hàng hoá, phương tiện kinh doanh, phương tiện dịch vụ, giấy tờ giao dịch trong hoạt động kinh doanh; lưu thông, chào bán, quảng cáo để bán, tàng trữ để bán hàng hoá mang nhãn hiệu được bảo hộ; nhập khẩu hàng hoá, dịch vụ mang nhãn hiệu được bảo hộ. Các chủ thể khác nếu thực hiện một, một số hoặc tất cả các hành vi trên đối với nhãn hiệu mà không có sự cho phép của chủ sở hữu đều bị xem là vi phạm pháp luật.

Hai là, chủ sở hữu chia sẻ quyền sử dụng nhãn hiệu để cho phép chủ thể khác sử dụng nhãn hiệu tức là chủ sở hữu đó đang thực hiện quyền chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu của mình cho chủ thể khác. Điều này cũng phù hợp với việc đảm bảo hài hòa lợi ích của các bên trong sử dụng nhãn hiệu, để nhãn hiệu mang lại lợi ích cho nhiều chủ thể khác nhau trong xã hội. Thông thường, có hai cách để thực hiện quyền chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu: i) Chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu thông qua hợp đồng độc quyền. Tức là, chủ sở hữu chuyển giao toàn bộ quyền sử dụng nhãn hiệu của mình cho người khác; trong thời hạn của hợp đồng sử dụng nhãn hiệu đã ký kết, chủ sở hữu không được chuyển giao đối tượng đó cho bất kỳ bên thứ ba nào khác và cũng không được sử dụng nhãn hiệu đó cho đến khi hết hạn hợp đồng; ii) Chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu thông qua hợp đồng không độc quyền. Tức là, chủ sở hữu nhãn hiệu mặc dù đã ký hợp đồng chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu cho người khác nhưng đồng thời vẫn có quyền sử dụng nhãn hiệu đó và vẫn được quyền chuyển tiếp quyền sử dụng nhãn hiệu đó cho bất kỳ chủ thể thứ ba nào khác. Khi kí kết hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu, chủ sở hữu có quyền cho phép khoặc không cho phép bên được chuyển quyền sử dụng được kí kết hợp đồng thứ cấp với bên thứ ba.

Để có thể chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu, chủ sở hữu nhãn hiệu phải đảm bảo được rằng nhãn hiệu đó đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp văn bằng bảo hộ hợp pháp cho chủ sở hữu hoặc thừa nhận điều đó. Bởi lẽ, trong vấn đề chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu, việc chủ sở hữu nhãn hiệu được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp văn bằng bảo hộ hoặc thừa nhận quyền sở hữu hợp pháp đối với nhãn hiệu có vai trò rất quan trọng trong việc xác lập thỏa thuận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu đối với các bên. Thứ nhất, thông thường, trong thỏa thuận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu, các bên sẽ thỏa thuận phạm vi thời gian, không gian mà bên nhận chuyển giao được quyền sử dụng nhãn hiệu. Tuy nhiên, để có sơ sở cho các bên xác định được giới hạn không gian, thời gian sử dụng nhãn hiệu trong thỏa thuận chuyển giao thì phải căn cứ vào giới hạn không gian, thời gian được quy định trong văn bằng bảo hộ nhãn hiệu mà cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp cho chủ sở hữu nhãn hiệu. Bất cứ một thỏa thuận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu nào cũng không được phép đưa ra những thỏa thuận về không gian, thời gian sử dụng nhãn hiệu vượt quá không gian, thời gian bảo hộ đối với nhãn hiệu được ghi trong văn bằng bảo hộ nhãn hiệu. Thứ hai, theo nguyên tắc chung, chủ sở hữu hợp pháp nhãn hiệu có quyền sử dụng, cho phép người khác sử dụng nhãn hiệu và chính văn bằng bảo hộ nhãn hiệu sẽ cho chúng ta biết được ai là chủ sở hữu hợp pháp nhãn hiệu (trừ nhãn hiệu nổi tiếng vì quyền sở hữu nhãn hiệu nổi tiếng được xác lập trên cơ sở sử dụng). Một khi việc chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu được thực hiện bởi chủ sở hữu nhãn hiệu hoặc được chủ sở hữu nhãn hiệu đồng ý (chủ thể được chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu cũng có quyền chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu đó cho người khác nếu được chủ sở hữu nhãn hiệu cho phép) thì việc chuyển giao đó mới được xem là có căn cứ pháp luật (có tính hợp pháp). Sau khi được chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu hợp pháp, bên nhận chuyển giao có quyền khai thác các công dụng của nhãn hiệu trong khuôn khổ giới hạn đã được các bên thỏa thuận để thu lợi. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng, theo quy định của Luật SHTT hiện hành thì không phải nhãn hiệu nào cũng có thể được tự do chuyển giao, trong trường hợp đối tượng chuyển giao là nhãn hiệu tập thể thì nhãn hiệu tập thể không được chuyển giao cho tổ chức, cá nhân không phải là thành viên của chủ sở hữu nhãn hiệu tập thể đó

Từ những phân tích ở trên, tác giả đưa ra khái niệm về chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu như sau: “chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu là việc người có quyền sử dụng nhãn hiệu (chủ sở hữu nhãn hiệu hoặc bên nhận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu) cho phép tổ chức, cá nhân khác sử dụng nhãn hiệu của chủ sở hữu hoặc nhãn hiệu mà mình được chuyển giao trong giới hạn không gian, thời gian nhất định do các bên thỏa thuận nhưng phải phù hợp với phạm vi sử dụng nhãn hiệu của chủ sở hữu nhãn hiệu hoặc của bên nhận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu từ chủ sở hữu nhãn hiệu”.

Bản thân nhãn hiệu cũng là một loại tài sản song đây là tài sản trí tuệ, tài sản vô hình nên việc chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu vừa có những đặc điểm tương đồng song cũng có những đặc điểm khác biệt với các tài sản không phải là tài sản trí tuệ khác.

Thứ nhất, những đặc điểm tương đồng cơ bản giữa chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu với chuyển giao các tài sản không phải là tài sản trí tuệ:

i)  Về chủ thể chuyển giao: Bên chuyển giao có thể là chủ sở hữu tài sản hoặc người được chủ sở hữu tài sản cho phép chuyển giao.

ii)  Về mục đích chuyển giao: Bên chuyển giao cho phép chủ thể nhận chuyển giao được quyền khai thác công năng, tính dụng của đối tượng được chuyển giao để thỏa mãn nhu cầu của bên nhận chuyển giao.

iii)  Về hình thức chuyển giao: Việc chuyển giao quyền sử dụng đều được thông qua bằng hình thức hợp đồng và đều có thể giao kết dưới dạng hợp đồng song vụ.

iv)  Về nội dung của việc chuyển giao: Đều thể hiện quyền và nghĩa vụ của các bên trong giao dịch.

Thứ hai, những đặc điểm khác biệt cơ bản giữa chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu với chuyển giao các tài sản không phải là tài sản trí tuệ:

i)  Về phạm vi giới hạn không gian sử dụng nhãn hiệu trong chuyển giao: Việc chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu giữa các bên luôn bị giới hạn về không gian địa lý sử dụng nhãn hiệu bởi không gian địa lý mà nhãn hiệu chuyển giao được bảo hộ. Trong khi đó, đối với không ít các tài sản không phải là tài sản trí tuệ, không gian sử dụng tài sản có thể do các bên tự thỏa thuận và quyết định.

ii)   Về phạm vi giới hạn thời gian sử dụng nhãn hiệu trong chuyển giao: Việc chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu giữa các bên luôn bị giới hạn về thời gian (thời hạn) sử dụng nhãn hiệu bởi thời hạn mà nhãn hiệu chuyển giao được bảo hộ. Trong khi đó, đối với không ít các tài sản không phải là tài sản trí tuệ, các bên có thể tự thỏa thuận và quyết định thời hạn sử dụng tài sản.

iv)   Về bản chất: Việc chủ thể quyền thực hiện chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu không có nghĩa là họ “bán đứt” nhãn hiệu đó cho bên nhận chuyển giao, mà khi chuyển giao, chủ thể quyền vừa có thể khai thác nhãn hiệu nhưng cũng đồng thời cho phép người khác cùng sử dụng nhãn hiệu, đây chính là điểm đặc biệt của việc chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu. Trong khi đó, đối với một số tài sản không phải là tài sản trí tuệ, việc chuyển quyền sử dụng cũng đồng nghĩa với việc chủ sở hữu tài sản có thể sẽ không được sử dụng chính tài sản đó trong thời gian hợp đồng chuyển quyền sử dụng tài sản có hiệu lực (ví dụ: hợp đồng cho thuê xe tự lái, hợp đồng cho thuê nhà nguyên căn,...).

v)  Về hậu quả đối với tài sản chuyển giao: Khi chuyển giao quyền sử dụng đối với các tài sản không phải là tài sản trí tuệ, thì có không ít tài sản sẽ bị hao mòn, xuống cấp. Nhưng việc chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu thường sẽ làm cho nhãn hiệu đó ngày càng trở nên phổ biến, được sử dụng rộng rãi và tồn tại lâu dài hơn.

vi)   Về hình thức thể hiện của việc chuyển giao: Việc chuyển giao quyền sử dụng đối với các tài sản không phải là tài sản trí tuệ, tùy vào từng loại tài sản cụ thể mà các bên có thể chọn sử dụng một trong ba hình thức giao kết là lời nói, hành vi cụ thể và bằng văn bản (trừ những trường hợp pháp luật quy định bắt buộc phải thiết lập bằng văn bản). Song, khi chuyển giao quyền sử dụng đối với nhãn hiệu thì việc chuyển giao bắt buộc phải lập bằng văn bản.

1.1.5  Hình thức chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu

Như chúng ta đã biết, trong kinh doanh, các chủ thể kinh doanh thường có các dự định hoặc kế hoạch kinh doanh của mình. Tất cả các dự định hoặc kế hoạch kinh doanh đó đều hướng đến một mục đích chủ yếu là mang lại lợi ích kinh tế cho chủ thể kinh doanh và hợp đồng được xem là phương tiện để biến các dự định hoặc kế hoạch kinh doanh đó trở thành hiện thực. Thực vậy, một người khi có dự định kinh doanh mặt hàng, dịch vụ nào đó thì ngoài việc nghiên cứu tính khả thi của việc kinh doanh đó còn phải tập hợp nhân lực, vật lực, đầu ra cho sản phẩm,… Để làm được điều này chủ thể kinh doanh đó phải tham dự vào rất nhiều hợp đồng như: thuê mặt bằng kinh doanh, thuê chuyên gia nghiên cứu, thuê nhân công lao động, mua sắm trang thiết bị phục vụ kinh doanh, vay vốn ngân hàng, quảng cáo sản phẩm,… 33. Trong quan hệ chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu cũng vậy, việc chuyển giao và việc nhận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu cũng được xem là dự định hoặc kế hoạch kinh doanh của bên chuyển giao và bên nhận chuyển giao. Việc giao, nhận quyền sử dụng nhãn hiệu có được diễn ra hay không, chuyển giao nhãn hiệu gì, chuyển giao trong phạm vi nào, khi nào thì chuyển giao, chuyển giao với mức giá nào,… trước hết phụ thuộc vào ý chí của bên chuyển giao và bên nhận chuyển giao. Trong bối cảnh đó, hợp đồng trở thành sự lựa chọn phù hợp nhất và mang tính tất yếu duy nhất để giúp các bên biểu đạt ý chí của mình bằng cách ghi nhận ý chí của mình vào trong hợp đồng. Mặt khác, từ khái niệm chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu nêu trên, chúng ta có thể nhận thấy để có thể chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu, các bên cần phải có sự thỏa thuận với nhau về các nội dung có liên quan một cách chặt chẽ, đặc biệt là thiết lập quyền và nghĩa vụ của các bên. Chính vì có sự thể hiện ý chí thông qua thỏa thuận và có việc phát sinh quyền và nghĩa vụ của các bên đã tạo ra những dấu hiệu đặc trưng cho phép chúng ta có thể biết được rằng giữa các bên đang tồn tại một hợp đồng, và hợp đồng này được gọi là hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu (hay còn gọi là hợp đồng chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu hoặc hợp đồng li – xăng nhãn hiệu).

Hiện nay, nhiều nước trên thế giới như Hoa Kỳ, Pháp, Đức,… và ngay tại Việt Nam đã quy định hình thức chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu là hợp đồng và hợp đồng này được gọi là hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu (hoặc hợp đồng chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu hoặc hợp đồng li – xăng nhãn hiệu). Đây cũng chính là lý do vì sao trong chương 2 và chương 3 của luận án, khi phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật, thực tiễn thực hiện pháp luật cũng như đề xuất các giải pháp, tác giả chủ yếu đề cập đến những vấn đề liên quan đến chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu dưới góc độ là một hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu chứ không đánh giá dưới góc độ là một quan hệ pháp luật.

1.1.6  Khái niệm, đặc điểm hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu

1.1.6.1   Khái niệm hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu

Hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu chỉ là một loại hợp đồng cụ thể trong vô vàn các loại hợp đồng, nên khái niệm hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu cũng phải có đầy đủ những dấu diệu chung của hợp đồng (nói chung). Theo Điều 1378 trong Bộ luật Dân sự Québec (Canada) năm 1944 định nghĩa: “Hợp đồng là sự thỏa thuận của các ý chí mà bởi nó một hoặc một số người tự ràng buộc mình với một hoặc một số người khác để thực hiện một cam kết”. Còn theo Điều 1101 Bộ luật Dân sự Pháp năm 1804 thì “Hợp đồng là sự thỏa thuận theo đó một hoặc nhiều người cam kết với một hoặc nhiều người khác chuyển giao một vật, làm hoặc không làm một việc nào đó”. Trong cuốn từ điển pháp luật nổi tiếng của Hoa Kỳ Deluxe Black’s Law Dictionary, xuất bản bởi West Publishing Co năm 1990 lại đưa ra hai định nghĩa khác nhau về hợp đồng, đó là: “Hợp đồng là một sự thỏa thuận giữa hai hoặc nhiều người mà tạo lập nên một nghĩa vụ làm hoặc không làm một việc cụ thể”; và “Hợp đồng là một sự hứa hẹn hoặc một tập hợp sự hứa hẹn mà đối với việc vi phạm nó, pháp luật đưa ra một chế tài, hoặc đối với sự thực hiện nó, pháp luật, trong một số phương diện, thừa nhận như là một trách nhiệm”. Còn theo khoản 1 Điều 420 Bộ luật Dân sự Liên bang Nga năm 1994 thì: “Hợp đồng được thừa nhận như một sự thỏa thuận được giao kết bởi hai hoặc nhiều người về việc phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt các quyền và nghĩa vụ dân sự”. Với nhận thức tương tự về hợp đồng được thể hiện trong Bộ luật Dân sự Liên bang Nga năm 1994, Điều 385 Bộ luật Dân sự năm 2015 của Việt Nam cũng đưa ra cách hiểu về hợp đồng với nội dung: “Hợp đồng là sự thỏa thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự”. Thông qua một số khảo cứu ở trên, chúng ta có thể thấy rằng, dù cách diễn đạt hay cách tiếp cận về hợp đồng có khác nhau đi chăng nữa thì tất cả những nhận thức nêu trên về hợp đồng đều có một điểm chung là đều xem hợp đồng là nguồn gốc làm phát sinh ra quan hệ pháp luật hay hậu quả pháp lý. Từ đó, khái niệm về hợp đồng phải luôn thể hiện được hai yếu tố căn bản nhất, đó là phải có sự thỏa thuận (tức là phải có sự trao đổi, thống nhất ý chí) và phải tạo lập ra một hậu quả pháp lý (ví dụ như phải làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ giữa các bên;…). Với tư cách là một loại hợp đồng, hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu cũng phải bao gồm đầy đủ hai yếu tố căn bản là phải có sự thỏa thuận và phải tạo lập ra một hậu quả pháp lý. Sự thỏa thuận này chính là sự biểu hiện ý chí đồng thuận của bên chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu và bên nhận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu. Kể từ thời điểm hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu được giao kết hợp pháp sẽ thiết lập sự ràng buộc pháp lý của các bên trong hợp đồng. Do đó, chúng ta có thể hiểu “hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu là sự thỏa thuận giữa bên chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu và bên nhận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu nhằm xác lập quyền và nghĩa vụ của các bên trong hoạt động chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu”. Một khi hợp đồng này được kí kết hợp pháp thì nó được xem là “luật” giữa các bên trong quan hệ hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu, các bên phải có nghĩa vụ tuân thủ những gì đã thỏa thuận trong hợp đồng, nếu để xảy ra hành vi vi phạm hợp đồng thì rất có thể sẽ phải gánh chịu một hoặc một số chế tài.

1.1.6.2   Đặc điểm của hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu

Hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu chính là một trong những sự biểu đạt bên ngoài của hoạt động chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu. Hợp đồng này chính là căn cứ duy nhất để xác định có hay không việc chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu của các bên. Ý chí của các bên trong việc chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu đều được thể hiện trong hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu. Hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu có một số đặc điểm cơ bản sau đây:

Một là, hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu là một loại hợp đồng song vụ. Theo đó, chủ thể trong hợp đồng này gồm có hai bên, bao gồm bên chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu và bên nhận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu. Bên chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu có thể là chủ sở hữu nhãn hiệu hoặc chủ thể được chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu theo hợp đồng chuyển giao độc quyền hoặc không độc quyền (sau đó lại kí hợp đồng chuyển giao quyên sử dụng nhãn hiệu thứ cấp với một bên khác nếu được chủ sở hữu nhãn hiệu đồng ý). Bên nhận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu phải có đầy đủ năng lực chủ thể theo quy định của pháp luật để giao kết và thực hiện hợp đồng. Cả hai bên trong hợp đồng đều có quyền và nghĩa vụ, quyền và nghĩa vụ này được ghi nhận trong hợp đồng chuyển giao, quyền của bên này là nghĩa vụ của bên kia và ngược lại.

Hai là, về đối tượng của hợp đồng: là quyền sử dụng nhãn hiệu. Theo đó bên nhận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu có quyền sử dụng nhãn hiệu để khai thác công dụng của nhãn hiệu phù hợp với sự thỏa thuận của các bên trong hợp đồng.

Ba là, về hình thức của hợp đồng: do quyền sở hữu trí tuệ đối với nhãn hiệu có bản chất là một tài sản vô hình, đồng thời do tính chất phức tạp của việc sử dụng nhãn hiệu cũng như xuất phát từ nhu cầu cần thể hiện một cách minh thị, đầy đủ ý chí của các bên trong hợp đồng nhằm tránh những mâu thuẫn, xung đột có thể xảy ra trong quá trình thực hiện hợp đồng nên hầu hết các quốc gia trên thế giới đều quy định hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu phải được lập bằng văn bản. Việc yêu cầu các bên thiết lập hợp đồng bằng văn bản cũng tạo thuận lợi cho việc thu thập chứng cứ để giải quyết các vấn đề phát sinh giữa hai bên với nhau hoặc với bên thứ ba (nếu có).

Bốn là, hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu chỉ có hiệu lực trong phạm vi lãnh thổ mà mà nhãn hiệu được bảo hộ, theo đó phạm vi lãnh thổ chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu đã được đăng kí bảo hộ phải phù hợp với phạm vi lãnh thổ mà nhãn hiệu được bảo hộ ghi trong văn bằng bảo hộ được cấp cho nhãn hiệu được chuyển giao quyền sử dụng.

Năm là, thời hạn của hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu cũng phải phụ thuộc vào khoảng thời gian nhãn hiệu được bảo hộ. Theo đó, thời hạn chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu của một nhãn hiệu không được vượt quá thời gian bảo hộ nhãn hiệu được ghi trong văn bằng bảo hộ nhãn hiệu.

Việc kí kết hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu vượt ra khỏi giới hạn về không gian hoặc thời gian nêu trên đều trái với quy định của pháp luật, đe dọa trực tiếp đến hiệu lực của hợp đồng.

Sáu là, hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu là nơi ghi nhận quyền và nghĩa vụ của các bên trong hợp đồng một cách minh thị, rõ ràng do đó sẽ góp phần xây dựng được một môi trường cạnh tranh lành mạnh cũng như góp phần vào việc cân bằng lợi ích giữa các bên liên quan.

1.1.7. Phân loại hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu

Có thể nói, việc phân loại hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu có tác dụng rất lớn trong việc giúp các bên hiểu rõ và lựa chọn được dạng hợp đồng chuyển giao phù hợp với nhu cầu, điều kiện, hoàn cảnh của mình để kí kết. Các dạng hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu được phân loại dựa trên những tiêu chí khác nhau nhưng phổ biết nhất là dựa vào các tiêu chí sau:

Căn cứ vào phạm vi quyền: nếu căn cứ vào tiêu chí này chúng ta sẽ có:

i)  Hợp đồng độc quyền: là dạng hợp đồng mà theo đó, trong phạm vi và thời hạn chuyển giao, bên nhận chuyển giao quyền được độc quyền sử dụng nhãn hiệu. Trong thời gian hợp đồng còn hiệu lực, bên chuyển giao quyền không được ký kết hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu với bất kỳ bên thứ ba nào và chỉ được sử dụng nhãn hiệu nếu được phép của bên nhận chuyển giao.

ii)   Hợp đồng không độc quyền: là hợp đồng mà theo đó bên chuyển giao quyền vừa chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu cho bên nhận chuyển giao trong phạm vi và thời hạn chuyển giao mà các bên đã thỏa thuận trong hợp đồng nhưng đồng thời vẫn có quyền sử dụng nhãn hiệu và còn có thể chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu cho bên thứ ba. Trong trường hợp này, nhiều chủ thể có thể cùng nhau khai thác, sử dụng nhãn hiệu theo phạm vi, mức độ và cho những mục đích riêng khác nhau mà không làm ảnh hưởng đến lợi ích hợp pháp của chủ thể khác.

Nếu căn cứ vào chủ thể là bên chuyển quyền trong hợp đồng thì sẽ bao gồm:

i)  Hợp đồng cơ bản: Là hợp đồng trong đó bên chuyển quyền chính là chủ sở hữu nhãn hiệu. Căn cứ để chuyển giao quyền sử dụng trong hợp đồng là quyền sở hữu nhãn hiệu được xác lập theo văn bằng bảo hộ hoặc do được người khác chuyển quyền sở hữu nhãn hiệu hợp pháp.

ii)   Hợp đồng thứ cấp không căn bản: Là hợp đồng trong đó bên chuyển giao quyền không phải là chủ sở hữu nhãn hiệu mà là người nhận chuyển giao quyền sử dụng độc quyền theo hợp đồng khác và được phép chuyển quyền sử dụng cho bên thứ ba. Loại hợp đồng này luôn có tính chất phái sinh, nó chỉ phát sinh sau khi một hợp đồng sử dụng độc quyền nhãn hiệu được giao kết và phát sinh hiệu lực pháp lý. Căn cứ để chuyển giao quyền sử dụng trong trường hợp này là hợp đồng sử dụng độc quyền đã được giao kết với chủ sở hữu nhãn hiệu.

Khi quy định về các loại hợp đồng chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu, theo pháp luật Hoa Kỳ, chủ sở hữu nhãn hiệu có thể chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu của họ cho một hoặc nhiều bên trên cơ sở độc quyền hay không độc quyền. Người được chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu độc quyền có thể được chuyển quyền sử dụng lại nhãn hiệu cho bên thứ ba, còn người được chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu không độc quyền không có quyền ký hợp đồng chuyển quyền sử dụng lại nhãn hiệu đó cho bên thứ ba37. Còn theo pháp luật Trung Quốc, trong phần Giải thích một số câu hỏi về việc áp dụng pháp luật trong xét xử các vụ việc tranh chấp dân sự về nhãn hiệu do Tòa án tối cao của Trung Quốc ban hành đã phân loại các dạng chuyển quyền dựa trên phạm vi quyền sử dụng nhãn hiệu của người được cấp phép và vị thế của người được cấp phép trong các vụ kiện tụng. Theo đó có 03 dạng hợp đồng chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu:

i)  Hợp đồng chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu độc quyền (Exclusive license): chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu độc quyền cho bên nhận quyền trong một thời hạn theo thỏa thuận, trong một lãnh thổ xác định và theo một cách thức thỏa thuận; chủ sở hữu nhãn hiệu không được sử dụng nhãn hiệu đó.

ii)  Hợp đồng chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu duy nhất (sole license): chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu duy nhất và độc quyền cho bên nhận chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu đó trong một thời hạn theo thỏa thuận, trong một lãnh thổ xác định và theo một cách thức thỏa thuận; tuy nhiên chủ sở hữu nhãn hiệu có thể tiếp tục sử dụng nhãn hiệu đó nhưng không được chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu đó cho một bên khác sử dụng.

Hợp đồng chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu không độc quyền (Non - Exclusive license): chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu cho bên thứ ba sử dụng trong một thời hạn theo thỏa thuận, trong một lãnh thổ xác định và theo một cách thức thỏa thuận; nhưng chủ sở hữu nhãn hiệu vẫn có thể sử dụng nhãn hiệu đó cũng như có quyền chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu đó cho các bên khác

Theo : Nguyễn Thanh Tùng

Link luận án: 

https://docs.google.com/document/d/1IqZZc23icSQ_cCwJk_Pur563yqc9Fq2n/edit?usp=drive_web&ouid=102249775144483111159&rtpof=true

avatar
Đặng Quỳnh
1251 ngày trước
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHUYỂN GIAO QUYỀN SỬ DỤNG NHÃN HIỆU
 1.1  Những vấn đề lý luận về chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu, hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu1.1.1  Khái niệm về nhãn hiệuTừ trước đến nay, nhãn hiệu được xem là tài sản trí tuệ rất có giá trị và được nhiều chủ thể kinh doanh lẫn các nhà làm luật trên thế giới đặc biệt quan tâm, điều đó xuất phát từ các chức năng vô cùng quan trọng của nó. Thực vậy, nhãn hiệu là dấu hiệu để phân biệt hàng hoá, dịch vụ của các tổ chức, cá nhân khác nhau giúp người tiêu dùng dễ dàng lựa chọn hay nói cách khác là nhãn hiệu giúp xác định nguồn gốc sản xuất sản phẩm. Đây cũng được xem là chức năng quan trọng nhất và cũng là chức năng có tính khởi nguồn cho sự hình thành và phát triển của những chức năng khác trong tất cả các chức năng của nhãn hiệu, nhờ vào chức năng này mà người tiêu dùng tránh khỏi những nhầm lẫn không đáng có và thúc đẩy các hoạt động kinh doanh trên thị trường trở nên minh bạch hơn, cạnh tranh một cách lành mạnh hơn8. Bên cạnh đó, nhãn hiệu còn là công cụ để quảng bá sản phẩm của nhà sản xuất với người tiêu dùng, với hi vọng rằng khách hàng sẽ mua lại trong những lần sau hay giới thiệu với người khác. Đặc biệt, trong bối cảnh phát triển bùng nổ của truyền thông như hiện nay thì nhãn hiệu càng trở thành công cụ hữu hiệu để giúp nhà sản xuất quảng bá sản phẩm của mình vì đây là dấu hiệu mà người tiêu dùng dễ nhận biết nhất của sản phẩm. Không những thế, nhãn hiệu còn là sự “bảo chứng” về chất lượng sản phẩm đối với thị trường. Một khi sản phẩm của nhà sản xuất nào đó đã chiếm được lòng tin của người tiêu dùng từ lần sử dụng sản phẩm trước đó thì có khả năng cao là những lần sau người tiêu dùng vẫn sẽ chọn sản phẩm đó của nhà sản xuất đó để mua vì họ yên tâm về chất lượng của sản phẩm.Theo một số nghiên cứu cho thấy, từ thời xa xưa con người đã biết sử dụng nhãn hiệu để nhận biết nguồn gốc, xuất xứ của hàng hóa, dịch vụ. Đối với gia súc, người chăn nuôi gia súc khi trao đổi, mua bán gia súc của mình với người khác đã dùng biện pháp đánh dấu thông qua các vết cắt, xiên lỗ trên tai các con gia súc. Đối với các đồ thủ công mỹ nghệ như đồ gốm sứ, tơ lụa, gia thú con người đã biết dùng chữ ký hoặc biểu tượng để phân biệt sản phẩm do họ làm ra với sản phẩm của người khác. Từ 3000 năm trước Công nguyên, những người thợ thủ công Ấn Độ đã chạm khắc chữ ký của họ trên các tác phẩm nghệ thuật do họ tạo ra; 2000 năm trước Công nguyên, những người thợ thủ công La Mã đã sử dụng những dấu hiệu chạm khắc trên các sản phẩm đồ gốm của mình với mục đích để phân biệt hàng hóa của họ với hàng hóa của những thương nhân khác9. Thuật ngữ nhãn hiệu (brand) xuất phát từ người Aixơlen cổ đại với nghĩa là đốt cháy (to burn), họ dùng cây sắt được nung đỏ để đánh dấu lên gia súc của mình để phân biệt với gia súc của người khác.Trải qua các cuộc cách mạng công nghiệp, nền sản xuất hàng hóa, dịch vụ có nhiều bước phát triển vượt bậc. Khi hàng hóa được tạo ra ngày càng nhiều, dịch vụ ngày càng phong phú, đa dạng thì việc sử dụng nhãn hiệu để giúp khách hàng nhận biết cũng như phân biệt hàng hóa, dịch vụ của các chủ thể kinh doanh khác nhau ngày càng trở nên phổ biến. Nhãn hiệu có khi được sử dụng để nhận biết một sản phẩm nhưng cũng có khi là một nhóm sản phẩm hoặc thậm chí là tất cả các sản phẩm của cùng một chủ thể kinh doanh10. Do đó, thông qua nhãn hiệu, người tiêu dùng có thể nhận biết, xác định được nguồn gốc sản phẩm và lựa chọn tiêu thụ các sản phẩm có nhãn hiệu mà mình muốn sử dụng mà không sợ bị nhầm lẫn hoặc mất nhiều thời gian để phân biệt với sản phẩm của chủ thể kinh doanh khác.Trong thời đại kinh tế tri thức như hiện nay, nhãn hiệu không còn đơn thuần chỉ là dấu hiệu để nhận biết và phân biệt sản phẩm như đã phân tích ở trên mà nó còn mang giá trị kinh tế lớn và trở thành tài sản vô hình quý giá của chủ thể kinh doanh. Có không ít trường hợp giá trị kinh tế của nhãn hiệu còn lớn hơn các tài sản hữu hình khác của chủ thể kinh doanh. Bản thân nhãn hiệu là tài sản, nên nhãn hiệu có thể được mua, bán hoặc có thể cho thuê quyền sử dụng.Hiện nay, dù dưới góc độ của các nhà nghiên cứu, các cơ quan quản lý về sở hữu trí tuệ hay dưới góc độ pháp lý thì cũng chưa có một khái niệm thống nhất về nhãn hiệu.Theo Văn phòng Nhãn hiệu và Sáng chế Hoa Kỳ (USPTO), nhãn hiệu hàng hóa là “bất kỳ từ ngữ, tên gọi, một biểu tượng hay hình vẽ hay bất kỳ sự kết hợp nào giữa chúng được sử dụng, hoặc sẽ được sử dụng trong thương mại để xác định nguồn gốc hàng hóa và phân biệt hàng hóa đó với hàng hóa của người khác. Nhãn hiệu dịch vụ cũng được hiểu giống như nhãn hiệu hàng hóa ngoại trừ việc nó được sử dụng để xác định và phân biệt nguồn gốc xuất xứ của một sản phẩm dịch vụ chứ không phải là một sản phẩm hàng hóa”12. Với định nghĩa này, một nhãn hiệu phải đáp ứng được 4 yếu tố: thứ nhất, dấu hiệu đó phải là từ ngữ, tên gọi, một biểu tượng hay hình vẽ hay bất kỳ sự kết hợp nào giữa chúng; thứ hai, phải được sử dụng hoặc sẽ được sử dụng trong thương mại; thứ ba, phải có tác dụng chỉ ra được nguồn gốc hàng hóa, dịch vụ; thứ tư, phải giúp phân biệt hàng hóa, dịch vụ đó với hàng hóa, dịch vụ của chủ thể kinh doanh khác.Theo Tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO): “nhãn hiệu là dấu hiệu có khả năng phân biệt hàng hóa hoặc dịch vụ do một doanh nghiệp sản xuất hoặc cung cấp với những hàng hóa và dịch vụ của các doanh nghiệp khác”. Theo đó, bất kỳ chữ cái, từ ngữ, chữ số, hình vẽ, màu sắc, hình ảnh, sự sắp đặt, tiêu đề quảng cáo, nhãn hàng hoặc sự kết hợp của các dấu hiệu kể trên được sử dụng để phân biệt hàng hóa và dịch vụ của các công ty khác nhau có thể được coi là nhãn hiệu.Bên cạnh đó, cũng có một số các nhà nghiên cứu trong đó có các nhà nghiên cứu ở nước ta cho rằng, nhãn hiệu “là bất kỳ dấu hiệu nào có thể nhận biết được bao gồm từ ngữ, tên gọi, chữ cái, con số, biểu tượng, thiết kế, hình vẽ hay bất kỳ sự kết hợp nào của chúng, và kiểu dáng hay bao bì hàng hóa được sử dụng hoặc sẽ được sử dụng trong thương mại để xác định và phân biệt hàng hóa hay dịch vụ của chủ thể này với hàng hóa, dịch vụ của chủ thể khác”Từ các quan điểm trên, có thể thấy dưới góc độ của các nhà nghiên cứu, nhãn hiệu phải là những dấu hiệu có thật, dấu hiệu đó có thể được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau nhưng phải nhìn thấy được, có khả năng chỉ ra được nguồn gốc của hàng hóa, dịch vụ, để từ đó giúp phân biệt hàng hóa, dịch vụ của chủ thể này với hàng hóa, dịch vụ của chủ thể khác.Dưới góc độ pháp lý, khái niệm về nhãn hiệu quy định trong luật của một số quốc gia phát triển và một số hiệp định quốc tế liên quan đến sở hữu trí tuệ vừa có những điểm tương đồng song cũng có sự khác biệt.Theo quy định của Bộ luật Sở hữu trí tuệ năm 1996 của Cộng hòa Pháp, điều L.711-1 đã đưa ra khái niệm về nhãn hiệu như sau: “Nhãn hiệu hàng hóa hoặc nhãn hiệu dịch vụ là dấu hiệu có thể được thể hiện dưới dạng chữ viết dùng để phân biệt hàng hóa hoặc dịch vụ của thể nhân hoặc pháp nhân. Những dấu hiệu có thể cấu thành nhãn hiệu chủ yếu là những dấu hiệu sau:a.  Tên gọi được thể hiện dưới bất kỳ hình thức nào như: Từ, tập hợp từ, tên người, tên địa lý, biệt hiệu, bút danh, chữ cái, chữ số, chữ viết tắt;b.  Dấu hiệu âm thanh như: âm thanh, lời nhạc;c.  Dấu hiệu hình ảnh như: hình vẽ, nhãn sản phẩm, con dấu, đường viền, hình nổi, hình ảnh ba chiều, biểu tượng, hình ảnh tổng hợp, hình thức, đặc biệt là hình thức sản phẩm, hình thức bao bì sản phẩm, hình thức đặc trưng của dịch vụ, cách bố trí kết hợp màu sắc, sắc thái màu”.Từ quy định trên có thể thấy Bộ luật Sở hữu trí tuệ của Cộng hòa Pháp đã đưa ra khái niệm nhãn hiệu theo hướng liệt kê khá chi tiết, làm rõ được nội hàm cách hiểu về nhãn hiệu, theo đó có ba loại dấu hiệu chủ yếu có thể cấu thành nhãn hiệu, đó là: dấu hiệu tên gọi, dấu hiệu âm thanh và dấu hiệu hình ảnh kể cả hình ảnh ba chiều. Ngoài những dấu hiệu được quy định ở trên, thì những dấu hiệu khác cũng có thể trở thành nhãn hiệu nếu như dấu hiệu đó có thể được thể hiện dưới dạng chữ viết dùng để phân biệt sản phẩm hoặc dịch vụ của thể nhân hoặc pháp nhân. Bên cạnh quy định về khái niệm nhãn hiệu, Bộ luật Sở hữu trí tuệ của Cộng hòa Pháp cũng có quy định về điều kiện để một dấu hiệu được bảo hộ nhãn hiệu, nhưng quy định này được thiết kế nằm ở một khoản riêng biệt với khái niệm nhãn hiệu, để tránh gây nhầm lẫn trong cách hiểu về nhãn hiệu. Cụ thể, để một dấu hiệu được bảo hộ là nhãn hiệu thì: dấu hiệu đó phải mang tính phân biệt (Điều L.711-2); dấu hiệu được lựa chọn không được trái với trật tự công cộng và thuần phong mĩ tục; đồng thời dấu hiệu đó không mang tính lừa dối và không vi phạm các quyền sở hữu trí tuệ đã được bảo hộ (Điều L.711-3). Mặt khác, điều L.711-1 của Bộ luật Sở hữu trí tuệ của Cộng hòa Pháp ghi nhận dấu hiệu âm thanh cũng có thể là nhãn hiệu và có thể được đăng ký bảo hộ. Đây được xem là quy định tiến bộ, phù hợp với thực tiễn kinh doanh, bởi trên thực tế trước đó đã có nhiều loại âm thanh khác nhau được chấp nhận là nhãn hiệu và được phép bảo hộ nhãn hiệu ở một số nước như: tiếng gầm của sư tử mở đầu cho phim của hãng Metro Goldwyn Mayer (Hoa Kỳ), tiếng chuông điện thoại mặc định của hãng NOKIA (Phần Lan), tiếng sấm rền của hãng môtô Harley – Davidson (Mĩ). Đến ngày 4/11/1994, tiếng gầm của sư tử mở đầu cho phim của hãng Metro Goldwyn Mayer của nước Mĩ đã được nước Pháp cho đăng ký bảo hộ tại Pháp.Đối với Cộng đồng chung Châu Âu, pháp luật về nhãn hiệu được quy định theo hướng là nhãn hiệu ở cấp độ cộng đồng nhằm bảo vệ lợi ích chung của khối do trong khối có nhiều nước khác nhau và có các đặc thù khác nhau. Chỉ thị 89/104/EEEC3 và Quy định 40/944 của Cộng đồng chung Châu Âu được xem là những văn bản pháp lý đầu tiên quy định các vấn đề liên quan đến nhãn hiệu ở cấp độ cộng đồng, được áp dụng chung thống nhất trên toàn Châu Âu. Mục đích của những quy định này là nhằm đảm bảo điều kiện đăng ký nhãn hiệu hài hòa ở tất cả các quốc gia thành viên. Theo quy định tại Điều 2 Chỉ thị 89/104/EEEC3 và Điều 4 Quy định 40/944 của Cộng đồng Châu Âu nhãn hiệu được hiểu như sau: “Một nhãn hiệu cộng đồng có thể gồm bất kỳ dấu hiệu nào được trình bày một cách rõ ràng và chi tiết, đặc biệt là các từ, bao gồm tên riêng, các phác họa hình ảnh, chữ viết, chữ số, hình dáng của hàng hóa hoặc bao bì của sản phẩm với điều kiện là những dấu hiệu đó phải có khả năng phân biệt hàng hóa hoặc dịch vụ của chủ thể kinh doanh này với hàng hóa hoặc dịch vụ của chủ thể kinh doanh khác”. Theo định nghĩa này, nhãn hiệu phải đáp ứng ba điều kiện: thứ nhất, phải là “dấu hiệu” trong đó chủ yếu là các từ, bao gồm tên riêng, các phác họa hình ảnh, chữ viết, chữ số, hình dáng của hàng hóa hoặc bao bì của sản phẩm; thứ hai, phải “được trình bày rõ ràng và chi tiết”; thứ ba, phải “có khả năng phân biệt hàng hóa hoặc dịch vụ của chủ thể kinh doanh này với hàng hóa, dịch vụ của chủ thể kinh doanh khác”. Đặc biệt, với cách quy định vừa theo hướng mở vừa theo hướng liệt kê, quy định trên cũng không loại trừ việc các dấu hiệu âm thanh, mùi hương có thể trở thành nhãn hiệu và được đăng ký bảo hộ.Ở Hoa Kỳ, theo quy định tại Đoạn 1127 Lanham Act (đạo luật điều chỉnh về nhãn hiệu của Hoa Kỳ), lại thiên về định nghĩa nhãn hiệu hàng hóa là chủ yếu. Theo đó, nhãn hiệu hàng hóa được hiểu như sau: “Thuật ngữ nhãn hiệu hàng hóa bao gồm bất kỳ từ, tên gọi, biểu tượng hay hình vẽ hoặc sự kết hợp giữa chúng mà được sử dụng bởi một người, hoặc được một người có ý định chân thành là sử dụng nó trong thương mại và xin đăng ký theo quy định tại luật này để xác định và phân biệt hàng hóa của người đó, bao gồm cả các hàng hóa đặc chủng với hàng hóa được sản xuất hoặc được bán bởi những người khác và chỉ ra nguồn gốc của hàng hóa thậm chí cả khi không xác định được nguồn gốc đó”. Điều đặc biệt của khái niệm nhãn hiệu được đề cập trong quy định trên đó là, một nhãn hiệu được xem là nhãn hiệu khi dấu hiệu đó đáp ứng được đồng thời cả hai chức năng khác nhau: vừa chỉ ra nguồn gốc hàng hóa vừa phân biệt hàng hóa của chủ thể này với hàng hóa của chủ thể khác. Đồng thời, trong quá trình sửa đổi để hoàn thiện, pháp luật về nhãn hiệu của Mĩ cũng đã chia nhãn hiệu thành hai nhóm, nhóm nhãn hiệu truyền thống và nhóm nhãn hiệu phi truyền thống. Trong đó, nhóm nhãn hiệu truyền thống bao gồm các loại như: từ ngữ, tên gọi, biểu tượng, khẩu hiệu,...; nhóm nhãn hiệu phi truyền thống bao gồm: hình dạng sản phẩm, màu sắc, âm thanh, mùi, vị16.Dưới góc độ các quy định quốc tế, trước đây Công ước Paris về bảo hộ sở hữu công nghiệp không đưa ra khái niệm nhãn hiệu là gì. Việc không đưa ra khái niệm cụ thể về nhãn hiệu là do muốn tạo điều kiện để các nước thành viên Công ước tự đưa ra những khái niệm về nhãn hiệu cho phù hợp với đặc điểm của nước mình. Tuy nhiên, đến khi Hiệp định TRIPS 1994 về các khía cạnh liên quan tới thương mại của quyền sở hữu trí tuệ ra đời thì khái niệm nhãn hiệu đã được định rõ. Theo Điều 15.1 hiệp định TRIPS, khái niệm nhãn hiệu hàng hóa, dịch vụ được quy định như sau: “Bất kỳ một dấu hiệu, hoặc tổ hợp dấu hiệu nào, có khả năng phân biệt hàng hóa hoặc dịch vụ của các doanh nghiệp khác đều có thể làm nhãn hiệu hàng hóa. Các dấu hiệu đó, đặc biệt là các từ, kể cả tên riêng, các chữ cái, chữ số, các yếu tố hình họa và tổ hợp các sắc màu cũng như tổ hợp bất kỳ của các dấu hiệu đó phải có khả năng được đăng ký là nhãn hiệu hàng hóa”. Có thể thấy khái niệm nhãn hiệu hàng hóa trong hiệp định TRIPS được quy định một cách khái quát, việc xác định một đối tượng bất kỳ có phải là nhãn hiệu hàng hóa hay không sẽ căn cứ vào mục đích sử dụng và “bất kỳ dấu hiệu nào có khả năng phân biệt hàng hóa này với hàng hóa khác” thì đều có thể xem là yếu tố cấu thành của một nhãn hiệu hàng hóa. Theo đó, dấu hiệu về âm thanh, mùi hương cũng có thể được xem là nhãn hiệu nếu có khả năng phân biệt hàng hóa này với hàng hóa khác.Còn với Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (gọi tắt là Hiệp định CPTPP), có 11 quốc gia ký tham gia trong đó có Việt Nam. Tại điều 18.18 hiệp định CPTPP quy định: “Không Bên nào được quy định rằng dấu hiệu phải được nhìn thấy bằng mắt như một điều kiện để đăng ký, cũng không được từ chối việc đăng ký nhãn hiệu là một âm thanh đơn thuần. Ngoài ra, mỗi Bên phải nỗ lực để cho phép đăng ký nhãn hiệu mùi hương. Một Bên có thể đòi hỏi một mô tả ngắn gọn và chính xác hoặc đại diện đồ họa của nhãn hiệu, hoặc cả hai nếu có thể”. Dù không trực tiếp đưa ra khái niệm về nhãn hiệu, song điều 18.18 hiệp định TPP đã khẳng định dấu hiệu để có thể được xem là nhãn hiệu không phải lúc nào cũng chỉ là những dấu hiệu có thể nhìn thấy được, mà nó còn có thể là những dấu hiệu không nhìn thấy được bằng mắt nhưng lại nhận biết được qua các giác quan khác như: thính giác (đối với dấu hiệu là âm thanh), khứu giác (đối với dấu hiệu là mùi hương).Như vậy, dù trong khái niệm về nhãn hiệu nêu trên còn có những điểm khác nhau nhưng nhìn chung đều có một số điểm chung. Cụ thể:Thứ nhất, các quy định nêu trên đều được quy định vừa theo hướng mở, vừa theo hướng liệt kê. Điều này có tác dụng vừa làm rõ được điều kiện cụ thể để một dấu hiệu được xem là nhãn hiệu giúp định hình được nhãn hiệu là gì, vừa không giới hạn các dấu hiệu khác cũng có thể trở thành nhãn hiệu, thể hiện được tính linh hoạt của điều luật.Thứ hai, các quy định nêu trên đều thừa nhận việc không chỉ những dấu hiệu được nhìn thấy được bằng thị giác mới có thể trở thành nhãn hiệu, mà còn có những dấu hiệu khác như âm thanh, mùi hương có thể nhận biết được thông qua các giác quan khác như thính giác, vị giác, khứu giác vẫn có thể trở thành nhãn hiệu.Thứ ba, các quy định nêu trên hầu như đều đặt ra yêu cầu cho các dấu hiệu được dùng làm nhãn hiệu là phải có chức năng phân biệt hàng hóa, dịch vụ của các chủ thể kinh doanh khác nhau.Từ những luận cứ nêu trên, chúng ta có thể đưa ra khái niệm về nhãn hiệu như sau: “Nhãn hiệu là dấu hiệu hoặc tổ hợp dấu hiệu có thể nhìn thấy được hoặc nhận biết được thông qua các giác quan của con người, chủ yếu được thể hiện dưới dạng chữ cái, từ ngữ, hình vẽ, hình ảnh, kể cả hình ba chiều hoặc sự kết hợp các yếu tố đó, hoặc được thể hiện bằng màu sắc, âm thanh, mùi hương và có khả năng phân biệt hàng hóa, dịch vụ của chủ thể kinh doanh này với hàng hóa, dịch vụ của chủ thể kinh doanh khác”. Như vậy, dù được định nghĩa như thế nào đi chăng nữa thì nhãn hiệu vẫn được xác định bởi ba yếu tố cơ bản là:i)  Hình thức tồn tại nhãn hiệu (dấu hiệu hoặc tổ hợp dấu hiệu);ii)   Con người có thể nhận biết được sự tồn tại của dấu hiệu hoặc tổ hợp dấu hiệu đó;iii)  Có khả năng giúp phân biệt hàng hóa, dịch vụ của chủ thể kinh doanh này với hàng hóa, dịch vụ của chủ thể kinh doanh khác của nhãn hiệu.1.1.2  Khái niệm quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệuKhi nghiên cứu về quyền sử dụng nhãn hiệu và chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu, chúng ta không thể không đề cập đến quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu bởi quyền sử dụng nhãn hiệu và chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu nằm trong nội hàm của quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu.Thuật ngữ “sở hữu công nghiệp” lần đầu tiên được sử dụng chính thức trong văn bản pháp luật ở trên thế giới là tại nước Pháp vào thế kỷ XVIII. Theo đó, quan điểm thừa nhận và bảo vệ quyền sở hữu công nghiệp cũng như quyền tác giả cũng được bắt nguồn từ nước Pháp. Tất cả đều xuất phát từ lý luận về quyền tự nhiên do hai nhà triết học nỗi tiếng nước Pháp Vonte và Rutxo khởi xướng. Dựa theo lý luận này, quyền của người tạo ra một tác phẩm văn học nghệ thuật, một sáng chế, nhãn hiệu…đối với những sản phẩm đó là quyền tự nhiên, không thể tách rời và không phụ thuộc vào sự công nhận hay không công nhận từ phía nhà nước18. Quan điểm này đã được cụ thể hóa trong Lời nói đầu của Luật Sáng chế 1791 của Pháp với nội dung: “Bất kỳ ý tưởng mới nào, mà việc công bố và thực hiện có thể có lợi cho xã hội, sẽ thuộc về người sáng tạo ra ý tưởng đó; sẽ là sự hạn chế nhân quyền nếu không coi một sáng chế công nghiệp mới là sở hữu của người đã tạo ra sáng chế đó”. Thuật ngữ “sở hữu công nghiệp” cũng đã được sử dụng trong một số văn bản pháp luật quốc tế như Công ước Paris. Theo Điều 1 Công ước Paris 1883 tổng sửa đổi năm 1979 thì: “Sở hữu công nghiệp phải được hiểu theo nghĩa rộng nhất, không những chỉ áp dụng cho công nghiệp và thương mại theo đúng nghĩa của chúng mà cho cả các ngành sản xuất nông nghiệp, công nghiệp khai thác và tất cả các sản phẩm chế biến hoặc sản phẩm tự nhiên như rượu vang, ngũ cốc, lá thuốc lá, hoa quả, gia súc, khoáng sản, nước khoáng, bia, hoa và bột”. Tuy nhiên, Công ước Paris cũng như các Điều ước quốc tế khác về sở hữu trí tuệ không trực tiếp quy định khái niệm quyền sở hữu công nghiệp.Còn ở Việt Nam, thuật ngữ quyền sở hữu công nghiệp được pháp luật ghi nhận lần đầu tiên trong Pháp lệnh Bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp năm 1989. Tuy nhiên, Pháp lệnh này không đưa ra khái niệm về quyền sở hữu công nghiệp. Hiện nay, chúng ta có thể nhìn nhận quyền sở hữu công nghiệp dưới hai phương diện, đó là phương diện pháp luật và phương diện quyền của chủ sở hữu đối với các đối tượng sở hữu công nghiệp.Thứ nhất, trên phương diện pháp luật, quyền sở hữu công nghiệp được hiểu là pháp luật về sở hữu công nghiệp hay nói cách khác là tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh chủ yếu trong quá trình hình thành, xác lập quyền sở hữu, chiếm hữu, sử dụng và định đoạt các đối tượng sở hữu công nghiệp, bao gồm các quy định về quyền sở hữu công nghiệp trong pháp luật Việt Nam và các quy định về quyền sở hữu công nghiệp trong các hiệp định, điều ước quốc tế song phương và đa phương mà Việt Nam là thành viên như Hiệp định TRIPS 1994, Hiệp định thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ năm 2000, Công ước Paris về Sở hữu Công nghiệp,... Nội hàm của các quy định này phải đề cập đến các vấn đề: xác định các điều kiện bảo hộ các đối tượng sở hữu công nghiệp; trình tự, thủ tục xác lập quyền sở hữu công nghiệp; nội dung quyền sở hữu công nghiệp; chuyển giao quyền sở hữu công nghiệp; bảo vệ quyền sở hữu công nghiệp trước các hành vi xâm phạm của các chủ thể khác.Thứ hai, trên phương diện quyền của chủ sở hữu đối với các đối tượng sở hữu công nghiệp, quyền sở hữu công nghiệp là quyền sở hữu của cá nhân, tổ chức đối với các đối tượng sở hữu công nghiệp. Điều này khá đồng nhất với quy định tại Khoản 4 Điều 4 Luật SHTT, theo đó quyền sở hữu công nghiệp là “quyền của tổ chức, cá nhân đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý, bí mật kinh doanh do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu và quyền chống cạnh tranh không lành mạnh”.Ngoài ra, quyền sở hữu công nghiệp còn được hiểu dưới góc độ là quan hệ pháp luật với đầy đủ các yếu tố hội tụ như chủ thể, khách thể, nội dung. Theo đó, chủ thể của quyền sở hữu công nghiệp là tất cả các cá nhân, tổ chức như tác giả hay chủ sở hữu các đối tượng sở hữu công nghiệp hoặc tổ chức, cá nhân được chủ sở hữu quyền sở hữu công nghiệp chuyển giao quyền sở hữu công nghiệp. Khách thể của quyền sở hữu công nghiệp là các kết quả của hoạt động sáng tạo trí tuệ hoặc chuyển giao quyền sở hữu được áp dụng trong các hoạt động sản xuất, kinh doanh như sáng chế, giải pháp hữu ích, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn, nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý, bí mật kinh doanh. Nội dung của quyền sở hữu công nghiệp là các quyền và nghĩa vụ của chủ thể của quyền sở hữu công nghiệp được pháp luật ghi nhận và bảo hộ.Từ những luận cứ trên, chúng ta có thể hiểu quyền sở hữu công nghiệp là quyền của tổ chức, cá nhân trong việc sở hữu, tự mình sử dụng, cho phép người khác sử dụng hoặc ngăn cấm người khác sử dụng và định đoạt các đối tượng sở hữu công nghiệp.Các đối tượng của quyền sở hữu công nghiệp cùng với tiến trình phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế tri thức của thế giới đã dần trở thành tài sản vô cùng quý giá đối với những ai sở hữu chúng. Tuy nhiên, các đối tượng sở hữu công nghiệp lại rất dễ bị các chủ thể khác sử dụng một cách bất hợp pháp. Do đó, quyền sở hữu hợp pháp đối với các đối tượng này cần phải được pháp luật bảo vệ. Công ước Paris đã liệt kê một loạt các đối tượng được bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp, bao gồm: sáng chế, nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp, mẫu hữu ích, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý (chỉ dẫn nguồn gốc và tên gọi xuất xứ) và chống cạnh tranh không lành mạnh. Sau đó, danh sách này đã được pháp luật một số nước bổ sung thêm một số đối tượng mới, đó là: bí mật kinh doanh, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn. Các đối tượng quyền sở hữu công nghiệp này cũng đã được liệt kê tại Khoản 2 Điều 3 Luật SHTT và khoản 1 Điều 750 BLDS năm 200520. Tuy nhiên Khoản 4 Điều 4 Luật SHTT còn bổ sung thêm một nội dung có liên quan chặt chẽ đến các đối tượng sở hữu công nghiệp nữa đó là quyền chống cạnh tranh không lành mạnh. Mặc dù vậy nhưng chúng ta cần phải xác định quyền chống cạnh tranh không lành mạnh không phải là một đối tượng cụ thể của quyền sở hữu công nghiệp, song do tính chất dễ bị các chủ thể khác xâm phạm của các đối tượng sở hữu công nghiệp nên các chủ thể quyền cần phải được trao quyền chống cạnh tranh không lành mạnh. Đây được xem là một biện pháp bổ sung trong những biện pháp xử lý hành vi xâm phạm liên quan đến nhãn hiệu nhằm nâng cao hiệu quả của việc bảo vệ các đối tượng sở hữu công nghiệp của chủ thể quyền trước các hành vi xâm phạm trong quá trình kinh doanh.Trong tất cả các đối tượng sở hữu công nghiệp, nhãn hiệu luôn được các chủ thể kinh doanh lẫn khách hàng quan tâm. Ngày nay khi nhắc đến một số các ngành hàng, lĩnh vực thì người tiêu dùng thường nghĩ ngay đến các các sản phẩm gắn với những nhãn hiệu như: lĩnh vực phần mềm máy tính có Microsoft; máy tính xách tay có Sony vaio, hp, Apple; điện thoại di động có Iphone, Samsung; ti vi có Samsung, LG, Sony; tủ lạnh có Samsung, Toshiba, Sharp; áo quần có Pierre Cardin, Cavil clein; lĩnh vực ngân hàng có HSBC; lĩnh vực bảo hiểm có Prudential, AAA,… Cũng chính bởi vai trò rất lớn của nhãn hiệu đối với việc phát triển kinh doanh hàng hóa, dịch vụ mà hầu hết pháp luật của các nước trên thế giới, các điều ước quốc tế, hiệp định song phương và đa phương đều quy định nhãn hiệu là một trong các đối tượng của quyền sở hữu công nghiệp.Ở Việt Nam, nhãn hiệu cũng là một đối tượng của quyền sở hữu công nghiệp. Thông thường, khi đã được cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu, chủ sở hữu nhãn hiệu sẽ có quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu. Một dấu hiệu muốn được bảo hộ nhãn hiệu phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn bảo hộ nhãn hiệu của pháp luật, thực hiện đầy đủ, đúng trình tự, thủ tục đăng ký bảo hộ nhãn hiệu. Khi đã được cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu, chủ thể quyền có thể tiến hành thực hiện quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu trong đó có cả quyền chuyển giao quyền sở hữu/quyền sử dụng nhãn hiệu, lẫn thực hiện các biện pháp bảo vệ quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu của mình.Từ những luận cứ đã nêu trên và phần 1.1.2.1, có thể hiểu quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu là quyền của tổ chức, cá nhân trong việc sở hữu, tự mình sử dụng (trừ nhãn hiệu chứng nhận), cho phép người khác sử dụng hoặc ngăn cấm người khác sử dụng và quyền định đoạt đối với nhãn hiệu. Như vậy, chủ sở hữu quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu có quyền chiếm hữu đối với nhãn hiệu (tuy nhiên quyền này khó được thực hiện ở trên thực tế vì đặc tính vô hình của tài sản trí tuệ), có quyền tự mình sử dụng nhãn hiệu (trừ nhãn hiệu chứng nhận, bởi vì nhãn hiệu chứng nhận tuy được chủ sở hữu tạo ra nhưng chỉ nhằm mục đích cho những chủ thể kinh doanh khác sử dụng trên sản phẩm của họ khi đáp ứng các điều kiện nhất định), cho phép người khác sử dụng nhãn hiệu, ngăn cấm người khác sử dụng nhãn hiệu và định đoạt nhãn hiệu. Khi sở hữu được nhãn hiệu thông qua việc được cấp băn bằng bảo hộ nhãn hiệu, chủ sở hữu được độc quyền sử dụng nhãn hiệu.Xuất phát từ bản chất là một loại tài sản vô hình, chủ sở hữu vừa có quyền đưa nhãn hiệu của mình vào sử dụng nhằm khai thác công dụng của nhãn hiệu để có thể thu được các lợi ích kinh tế nhưng đồng thời chủ sở hữu cũng có quyền chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu cho người khác sử dụng trong thời gian nhãn hiệu được bảo hộ để tối đa hóa lợi ích kinh tế từ nhãn hiệu. Đây là quyền thể hiện rõ nhất lợi ích kinh tế mà nhãn hiệu mang lại cho chủ sở hữu của nó. Thông thường, có hai cách chủ yếu để thực hiện quyền chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu:Cách thứ nhất, chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu thông qua hợp đồng độc quyền;Cách thứ hai, chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu thông qua hợp đồng không độc quyền.Ngoài ra, quyền sử dụng nhãn hiệu cũng có thể được chuyển giao thông qua một số loại hợp đồng khác, ví dụ như hợp đồng nhượng quyền thương mại và hợp đồng góp vốn vào công ty.Mặt khác, chủ sở hữu cũng có quyền định đoạt nhãn hiệu: Quyền định đoạt ở đây được hiểu là việc chủ sở hữu nhãn hiệu có quyền quyết định về sự tồn tại cũng như số phận pháp lý của nhãn hiệu. Cụ thể như: chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển nhượng quyền sở hữu nhãn hiệu của mình cho người khác; từ bỏ quyền sở hữu đối với nhãn hiệu của mình; quyền để lại nhãn hiệu (theo di chúc hoặc theo pháp luật) làm di sản thừa kế cho những người khác sau khi chủ sở hữu nhãn hiệu chết (khi chủ sở hữu nhãn hiệu chết đi mà quyền sở hữu đối với nhãn hiệu vẫn đang còn thời hạn bảo hộ thì nó cũng được định đoạt để lại thừa kế cho những người còn sống khác tương tự như các loại tài sản khác); thực hiện quyền định đoạt đối với hãn hiệu thông qua việc dịch chuyển quyền theo sự sáp nhập, hợp nhất, chia, tách pháp nhân,...Ngoài ra, chủ sở hữu nhãn hiệu cũng có quyền chống cạnh tranh không lành mạnh liên quan đến nhãn hiệu: Tại Điều 6septies Công ước Paris về bảo hộ sở hữu công nghiệp (sau đây gọi tắt là Công ước Paris) quy định: “Nếu đại lý hoặc người đại diện của người là chủ nhãn hiệu tại một trong số các nước thành viên của Liên minh vẫn nộp đơn đăng ký nhãn hiệu cho chính mình tại một hoặc nhiều nước thành viên của Liên minh, mà không được sự cho phép của người chủ đó thì chủ nhãn hiệu có quyền phản đối việc đăng ký hoặc đề nghị huỷ bỏ việc đăng ký đó, hoặc, nếu luật quốc gia cho phép, chuyển việc đăng ký đó cho mình, trừ trường hợp đại lý hoặc người đại diện biện hộ được cho hành động của mình”. Việt Nam là một trong 162 nước thành viên của Công ước nên để áp dụng quy định này vào thực tiễn nước ta, Điểm c Khoản 1 Điều 130 Luật SHTT đã quy định “trường hợp sử dụng nhãn hiệu được bảo hộ tại một nước là thành viên của điều ước quốc tế có quy định cấm người đại diện hoặc đại lý của chủ sở hữu nhãn hiệu sử dụng nhãn hiệu đó mà Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam cũng là thành viên, nếu người sử dụng là người đại diện hoặc đại lý của chủ sở hữu nhãn hiệu và việc sử dụng đó không được sự đồng ý của chủ sở hữu nhãn hiệu và không có lý do chính đáng”. Đây là một quy định rất cần thiết, vừa phù hợp với luật pháp quốc tế lại vừa đảm bảo cho khả năng cạnh tranh lành mạnh của nhãn hiệu trong và ngoài nước, góp phần xây dựng một môi trường kinh doanh cạnh tranh công bằng. Bởi nhãn hiệu là một yếu tố thể hiện lợi thế cạnh tranh trong thương mại, nên đã có không ít các doanh nghiệp thực hiện hành vi cạnh tranh không lành mạnh làm xâm hại đến các đối tượng sở hữu công nghiệp của đối thủ để thu lợi bất chính trong kinh doanh. Ngoài ra, tính độc quyền của quyền sở hữu công nghiệp có thể bị các doanh nghiệp sở hữu quyền lạm dụng để cản trở thương mại. Do vậy, pháp luật phải thừa nhận cho các chủ thể kinh doanh quyền chống cạnh tranh không lành mạnh như là một nội dung của quyền sở hữu công nghiệp để đối phó với các loại hành vi cạnh tranh không lành mạnh có thể gặp phải. Đây cũng được xem là sự bổ sung thêm một biện pháp xử lí hành vi xâm phạm đối tượng sở hữu công nghiệp trong đó có nhãn hiệu. Ví dụ, khi một nhãn hiệu không có đăng ký bảo hộ bị xâm phạm thì đương nhiên không thể áp dụng các quy định về hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ để xử lí. Trong trường hợp này, pháp luật về cạnh tranh mà cụ thể là Luật cạnh tranh và quy định về cạnh tranh không lành mạnh trong Luật sở hữu trí tuệ sẽ được sử dụng để bảo vệ doanh nghiệp cũng như thành quả trí tuệ của họ chống lại hành vi cạnh tranh không lành mạnh với lỗi cố ý từ phía đối thủ cạnh tranh liên quan đến việc chỉ dẫn gây nhầm lẫn. Còn trong trường hợp quyền sở hữu trí tuệ đã được xác lập và bị xâm phạm, chủ sở hữu của các quyền này có thể lựa chọn áp dụng các biện pháp liên quan đến vi phạm quyền sở hữu trí tuệ hoặc liên quan đến cạnh tranh không lành mạnh nếu hành vi vi phạm này rơi vào hai trường hợp đó. Thậm chí, chủ thể bị xâm phạm có thể lựa chọn cả hai loại phương thức giải quyết nếu các yếu tố vi phạm quyền sở hữu trí tuệ và cạnh tranh không lành mạnh đối với cùng một đối tượng là độc lập với nhau. Và nếu như chỉ có chủ sở hữu của các đối tượng thuộc quyền sở hữu trí tuệ mới được khởi kiện để áp dụng các biện pháp liên quan đến vi phạm quyền sở hữu trí tuệ; thì chủ thể được quyền khiếu kiện đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh lại rất rộng nên những chủ thể có liên quan đến đối tượng khiếu kiện như bên nhận đại lý, bên nhận li xăng… cũng có thể khởi kiện về các hành vi xâm phạm này để bảo vệ tốt hơn tài sản trí tuệ của các chủ thể kinh doanh. Có thể thấy, đây là một sự bổ sung để lấp các lỗ hỏng trong quy định của cả hai ngành luật, từ đó tạo điều kiện bảo vệ có hiệu quả hơn quyền sở hữu trí tuệ của các doanh nghiệp đồng thời tạo nên một môi trường cạnh tranh lành mạnh, khuyến khích sự tìm tòi, sáng tạo hơn nữa các sản phẩm trí tuệ25. Cuối cùng, chủ sở hữu nhãn hiệu có quyền yêu cầu cơ quan Nhà nước có thẩm quyền buộc người có hành vi xâm phạm quyền sở hữu đối với nhãn hiệu của mình phải chấm dứt hành vi xâm phạm và bồi thường thiệt hại. Đây là quy định rất cần thiết nhằm tăng cường khả năng tự bảo vệ hoặc nhờ người khác bảo vệ của chủ sở hữu nhãn hiệu khi nhãn hiệu bị chủ thể nào đó xâm hại.1.1.3  Khái niệm, đặc điểm quyền sử dụng nhãn hiệuTheo lý thuyết về quyền sở hữu tài sản thì quyền sở hữu tài sản có thể được xác định qua ba thuộc tính: quyền sử dụng tài sản (usus); quyền thu lợi từ tài sản (fructus); và quyền chuyển nhượng cho bên thứ ba (abusus)26. Trong các thuộc tính của quyền sở hữu thì quyền sử dụng tài sản là một trong những quyền năng quan trọng và có ý nghĩa thực tế đối với chủ sở hữu. Chủ sở hữu hoàn toàn có toàn quyền khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức của tài sản theo cách thức và mục đích sử dụng tài sản theo ý chí của mình: sử dụng hoặc không sử dụng tài sản, trực tiếp khai thác công dụng tự nhiên của tài sản hoặc để cho người khác sử dụng thông qua các giao dịch dân sự như hợp đồng cho thuê, cho mượn. Tuy nhiên, trong mọi trường hợp, việc sử dụng tài sản phải trên nguyên tắc không được làm ảnh hưởng đến lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, không trái đạo đức xã hội. Thông thường, chủ sở hữu là người có quyền sử dụng tài sản (trừ một số trường hợp ngoại lệ). Như vậy, dưới góc độ pháp lý, quyền sử dụng chính là quyền khai thác công dụng của tài sản, hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản27. Khai thác công dụng của tài sản được hiểu là việc dùng tài sản để phục vụ nhu cầu, sở thích của bản thân hoặc để khai thác lợi ích kinh tế của tài sản.Tài sản vô hình là tài sản không tồn tại dưới dạng hình thái vật chất và có thể mang đến những nguồn lợi kinh tế28. Nếu như quyền chiếm hữu được xem là một thuộc tính điển hình đối với tài sản hữu hình (vì chủ sở hữu tài sản hữu hình phải chiếm hữu được tài sản hữu hình đó mới có thể khai thác công dụng của tài sản) thì quyền sử dụng lại được xem là thuộc tính căn bản và đặc trưng nhất của tài sản vô hình vì giá trị kinh tế của một tài sản vô hình chỉ thực sự được tạo ra khi chúng ta sử dụng tài sản vô hình đó trên thực tế. Cũng chính vì quyền sử dụng nhãn hiệu là một loại tài sản vô hình nên chủ sở hữu nhãn hiệu vừa có thể tự mình sử dụng nhãn hiệu (trừ nhãn hiệu chứng nhận) và đồng thời cũng có thể chuyển giao cho chủ thể khác sử dụng. Do đó, khi xây dựng khái niệm về quyền sử dụng nhãn hiệu chúng ta phải dựa trên nền tảng quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu kết hợp với lý thuyết về tài sản vô hình. Theo đó, có thể hiểu quyền sử dụng nhãn hiệu “là quyền của tổ  chức, cá nhân trong việc có thể tự mình khai thác (trừ nhãn hiệu chứng nhận) hoặc cho phép người khác khai thác công dụng của nhãn hiệu để hưởng các lợi ích kinh tế”. Tổ chức, cá nhân có quyền sử dụng nhãn hiệu được nêu trong khái niệm bao gồm chủ sở hữu nhãn hiệu hoặc bên được chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu theo hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu. Trong khái niệm này cũng cần lưu ý rằng, chủ sở hữu nhãn hiệu chứng nhận không thể tự mình khai thác nhãn hiệu chứng nhận của chính mình mà chỉ có thể chuyển giao cho chủ thể khác khai thác công dụng của nhãn hiệu chứng nhận khi đáp ứng những điều kiện nhất định để hưởng lợi.Quyền sử dụng nhãn hiệu có những đặc điểm cơ bản sau đây:Một là, quyền sử dụng nhãn hiệu bị giới hạn trong khuôn khổ sự cho phép của pháp luật mà cụ thể là bị giới hạn về mặt không gian, về mặt thời và về mặt nội dung. Theo đó, về mặt không gian, phạm vi lãnh thổ chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu đã được đăng kí bảo hộ phải phù hợp với phạm vi lãnh thổ mà nhãn hiệu được bảo hộ ghi trong văn bằng bảo hộ được cấp cho nhãn hiệu được chuyển giao quyền sử dụng. Về mặt thời gian, thời hạn chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu của một nhãn hiệu không được vượt quá thời gian bảo hộ nhãn hiệu được ghi trong văn bằng bảo hộ nhãn hiệu. Về mặt nội dung, quyền sử dụng nhãn hiệu chỉ được thực hiện thông qua các hành vi: gắn nhãn hiệu được bảo hộ lên hàng hóa, bao bì hàng hóa, phương tiện kinh doanh, phương tiện dịch vụ, giấy tờ giao dịch trong hoạt động kinh doanh; lưu thông, chào bán, quảng cáo để bán, tàng trữ để bán hàng hóa mang nhãn hiệu được bảo hộ; nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ mang nhãn hiệu được bảo hộ.Hai là, khi thực hiện quyền sử dụng nhãn hiệu, chủ sở hữu nhãn hiệu có thể sử dụng nhãn hiệu khác với mẫu nhãn hiệu đã đăng ký, miễn là nó “giữ nguyên tính phân biệt của nhãn hiệu đã đăng ký”, thì sẽ “không dẫn tới việc đình chỉ đăng ký và không thể hạn chế sự bảo hộ đã dành cho nhãn hiệu”. Mục đích của điều này là cho phép chủ sở hữu nhãn hiệu tạo ra các thay đổi trong nhãn hiệu mà không làm thay đổi đặc điểm phân biệt của nó, giúp nhãn hiệu có thể thích nghi tốt hơn với các yêu cầu tiếp thị và quảng bá của hàng hóa hoặc dịch vụ liên quan. Tuy nhiên, cần phải nhấn mạnh rằng, sự thay đổi phải nằm ở các yếu tố không có khả năng phân biệt đáng kể và (các) dấu hiệu được sử dụng trong thực tế và nhãn hiệu đã đăng ký phải cơ bản giống nhau.Ba là, việc thực hiện quyền sử dụng nhãn hiệu vừa là quyền vừa là nghĩa vụ của chủ sở hữu nhãn hiệu, có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu lực của Giấy chứng nhận đăng ký bảo hộ nhãn hiệu. Hầu hết các quốc gia đều quy định chủ sở hữu nhãn hiệu có nghĩa vụ sử dụng liên tục nhãn hiệu. Việc sử dụng nhãn hiệu bởi bên nhận chuyển quyền theo hợp đồng sử dụng nhãn hiệu cũng được coi là hành vi sử dụng nhãn hiệu của chủ sở hữu nhãn hiệu. Trong trường hợp nhãn hiệu không được sử dụng liên tục trong một khoảng thời gian nhất định (tùy theo quy định của từng quốc gia) thì Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu đó bị chấm dứt hiệu lực.Bốn là, việc thực hiện quyền sử dụng nhãn hiệu phải gắn liền với sản phẩm được chủ sở hữu đăng kí bảo hộ nhãn hiệu. Điều đó có nghĩa là, nhãn hiệu được chủ sở hữu đăng kí bảo hộ giành cho sản phẩm nào thì chỉ được sử dụng nhãn hiệu đó cho sản phẩm đó.Năm là, quyền sử dụng nhãn hiệu của chủ sở hữu nhãn hiệu có tính chất độc quyền. Chỉ có chủ sở hữu nhãn hiệu mới có quyền sử dụng nhãn hiệu, cho phép hay ngăn cấm người khác sử dụng nhãn hiệu của mình. Tuy nhiên, tính chất độc quyền này cũng có tính tương đối bởi một số trường hợp ngoại lệ, như trong trường hợp hợp sử dụng nhãn hiệu không nhằm mục đích thương mại hoặc sử dụng nhãn hiệu trung thực (trùng với tên riêng).1.1.4  Khái niệm, đặc điểm chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệuNhư đã phân tích ở mục 1.1.3, nhờ vào việc sử dụng (khai thác công dụng) nhãn hiệu mà chủ sở hữu nhãn hiệu mới thu được các lợi ích kinh tế (lợi tức) từ nhãn hiệu. Đồng thời, vì quyền sử dụng nhãn hiệu là một loại tài sản vô hình và nhờ vào tính chất độc quyền trong sử dụng nhãn hiệu của chủ sở hữu nhãn hiệu nên chủ sở hữu nhãn hiệu có quyền sử dụng nhãn hiệu của mình theo một trong hai cách: trực tiếp sử dụng nhãn hiệu và chia sẻ quyền sử dụng nhãn hiệu cho cá nhân, tổ chức khác để cá nhân, tổ chức đó sử dụng nhãn hiệu. Cụ thể:Một là, chủ sở hữu trực tiếp (tự mình) sử dụng nhãn hiệu: Trong trường hợp này, chủ sở hữu nhãn hiệu trực tiếp thực hiện quyền sử dụng nhãn hiệu thông qua các hành vi: gắn nhãn hiệu được bảo hộ lên hàng hoá, bao bì hàng hoá, phương tiện kinh doanh, phương tiện dịch vụ, giấy tờ giao dịch trong hoạt động kinh doanh; lưu thông, chào bán, quảng cáo để bán, tàng trữ để bán hàng hoá mang nhãn hiệu được bảo hộ; nhập khẩu hàng hoá, dịch vụ mang nhãn hiệu được bảo hộ. Các chủ thể khác nếu thực hiện một, một số hoặc tất cả các hành vi trên đối với nhãn hiệu mà không có sự cho phép của chủ sở hữu đều bị xem là vi phạm pháp luật.Hai là, chủ sở hữu chia sẻ quyền sử dụng nhãn hiệu để cho phép chủ thể khác sử dụng nhãn hiệu tức là chủ sở hữu đó đang thực hiện quyền chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu của mình cho chủ thể khác. Điều này cũng phù hợp với việc đảm bảo hài hòa lợi ích của các bên trong sử dụng nhãn hiệu, để nhãn hiệu mang lại lợi ích cho nhiều chủ thể khác nhau trong xã hội. Thông thường, có hai cách để thực hiện quyền chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu: i) Chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu thông qua hợp đồng độc quyền. Tức là, chủ sở hữu chuyển giao toàn bộ quyền sử dụng nhãn hiệu của mình cho người khác; trong thời hạn của hợp đồng sử dụng nhãn hiệu đã ký kết, chủ sở hữu không được chuyển giao đối tượng đó cho bất kỳ bên thứ ba nào khác và cũng không được sử dụng nhãn hiệu đó cho đến khi hết hạn hợp đồng; ii) Chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu thông qua hợp đồng không độc quyền. Tức là, chủ sở hữu nhãn hiệu mặc dù đã ký hợp đồng chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu cho người khác nhưng đồng thời vẫn có quyền sử dụng nhãn hiệu đó và vẫn được quyền chuyển tiếp quyền sử dụng nhãn hiệu đó cho bất kỳ chủ thể thứ ba nào khác. Khi kí kết hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu, chủ sở hữu có quyền cho phép khoặc không cho phép bên được chuyển quyền sử dụng được kí kết hợp đồng thứ cấp với bên thứ ba.Để có thể chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu, chủ sở hữu nhãn hiệu phải đảm bảo được rằng nhãn hiệu đó đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp văn bằng bảo hộ hợp pháp cho chủ sở hữu hoặc thừa nhận điều đó. Bởi lẽ, trong vấn đề chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu, việc chủ sở hữu nhãn hiệu được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp văn bằng bảo hộ hoặc thừa nhận quyền sở hữu hợp pháp đối với nhãn hiệu có vai trò rất quan trọng trong việc xác lập thỏa thuận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu đối với các bên. Thứ nhất, thông thường, trong thỏa thuận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu, các bên sẽ thỏa thuận phạm vi thời gian, không gian mà bên nhận chuyển giao được quyền sử dụng nhãn hiệu. Tuy nhiên, để có sơ sở cho các bên xác định được giới hạn không gian, thời gian sử dụng nhãn hiệu trong thỏa thuận chuyển giao thì phải căn cứ vào giới hạn không gian, thời gian được quy định trong văn bằng bảo hộ nhãn hiệu mà cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp cho chủ sở hữu nhãn hiệu. Bất cứ một thỏa thuận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu nào cũng không được phép đưa ra những thỏa thuận về không gian, thời gian sử dụng nhãn hiệu vượt quá không gian, thời gian bảo hộ đối với nhãn hiệu được ghi trong văn bằng bảo hộ nhãn hiệu. Thứ hai, theo nguyên tắc chung, chủ sở hữu hợp pháp nhãn hiệu có quyền sử dụng, cho phép người khác sử dụng nhãn hiệu và chính văn bằng bảo hộ nhãn hiệu sẽ cho chúng ta biết được ai là chủ sở hữu hợp pháp nhãn hiệu (trừ nhãn hiệu nổi tiếng vì quyền sở hữu nhãn hiệu nổi tiếng được xác lập trên cơ sở sử dụng). Một khi việc chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu được thực hiện bởi chủ sở hữu nhãn hiệu hoặc được chủ sở hữu nhãn hiệu đồng ý (chủ thể được chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu cũng có quyền chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu đó cho người khác nếu được chủ sở hữu nhãn hiệu cho phép) thì việc chuyển giao đó mới được xem là có căn cứ pháp luật (có tính hợp pháp). Sau khi được chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu hợp pháp, bên nhận chuyển giao có quyền khai thác các công dụng của nhãn hiệu trong khuôn khổ giới hạn đã được các bên thỏa thuận để thu lợi. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng, theo quy định của Luật SHTT hiện hành thì không phải nhãn hiệu nào cũng có thể được tự do chuyển giao, trong trường hợp đối tượng chuyển giao là nhãn hiệu tập thể thì nhãn hiệu tập thể không được chuyển giao cho tổ chức, cá nhân không phải là thành viên của chủ sở hữu nhãn hiệu tập thể đóTừ những phân tích ở trên, tác giả đưa ra khái niệm về chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu như sau: “chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu là việc người có quyền sử dụng nhãn hiệu (chủ sở hữu nhãn hiệu hoặc bên nhận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu) cho phép tổ chức, cá nhân khác sử dụng nhãn hiệu của chủ sở hữu hoặc nhãn hiệu mà mình được chuyển giao trong giới hạn không gian, thời gian nhất định do các bên thỏa thuận nhưng phải phù hợp với phạm vi sử dụng nhãn hiệu của chủ sở hữu nhãn hiệu hoặc của bên nhận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu từ chủ sở hữu nhãn hiệu”.Bản thân nhãn hiệu cũng là một loại tài sản song đây là tài sản trí tuệ, tài sản vô hình nên việc chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu vừa có những đặc điểm tương đồng song cũng có những đặc điểm khác biệt với các tài sản không phải là tài sản trí tuệ khác.Thứ nhất, những đặc điểm tương đồng cơ bản giữa chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu với chuyển giao các tài sản không phải là tài sản trí tuệ:i)  Về chủ thể chuyển giao: Bên chuyển giao có thể là chủ sở hữu tài sản hoặc người được chủ sở hữu tài sản cho phép chuyển giao.ii)  Về mục đích chuyển giao: Bên chuyển giao cho phép chủ thể nhận chuyển giao được quyền khai thác công năng, tính dụng của đối tượng được chuyển giao để thỏa mãn nhu cầu của bên nhận chuyển giao.iii)  Về hình thức chuyển giao: Việc chuyển giao quyền sử dụng đều được thông qua bằng hình thức hợp đồng và đều có thể giao kết dưới dạng hợp đồng song vụ.iv)  Về nội dung của việc chuyển giao: Đều thể hiện quyền và nghĩa vụ của các bên trong giao dịch.Thứ hai, những đặc điểm khác biệt cơ bản giữa chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu với chuyển giao các tài sản không phải là tài sản trí tuệ:i)  Về phạm vi giới hạn không gian sử dụng nhãn hiệu trong chuyển giao: Việc chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu giữa các bên luôn bị giới hạn về không gian địa lý sử dụng nhãn hiệu bởi không gian địa lý mà nhãn hiệu chuyển giao được bảo hộ. Trong khi đó, đối với không ít các tài sản không phải là tài sản trí tuệ, không gian sử dụng tài sản có thể do các bên tự thỏa thuận và quyết định.ii)   Về phạm vi giới hạn thời gian sử dụng nhãn hiệu trong chuyển giao: Việc chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu giữa các bên luôn bị giới hạn về thời gian (thời hạn) sử dụng nhãn hiệu bởi thời hạn mà nhãn hiệu chuyển giao được bảo hộ. Trong khi đó, đối với không ít các tài sản không phải là tài sản trí tuệ, các bên có thể tự thỏa thuận và quyết định thời hạn sử dụng tài sản.iv)   Về bản chất: Việc chủ thể quyền thực hiện chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu không có nghĩa là họ “bán đứt” nhãn hiệu đó cho bên nhận chuyển giao, mà khi chuyển giao, chủ thể quyền vừa có thể khai thác nhãn hiệu nhưng cũng đồng thời cho phép người khác cùng sử dụng nhãn hiệu, đây chính là điểm đặc biệt của việc chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu. Trong khi đó, đối với một số tài sản không phải là tài sản trí tuệ, việc chuyển quyền sử dụng cũng đồng nghĩa với việc chủ sở hữu tài sản có thể sẽ không được sử dụng chính tài sản đó trong thời gian hợp đồng chuyển quyền sử dụng tài sản có hiệu lực (ví dụ: hợp đồng cho thuê xe tự lái, hợp đồng cho thuê nhà nguyên căn,...).v)  Về hậu quả đối với tài sản chuyển giao: Khi chuyển giao quyền sử dụng đối với các tài sản không phải là tài sản trí tuệ, thì có không ít tài sản sẽ bị hao mòn, xuống cấp. Nhưng việc chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu thường sẽ làm cho nhãn hiệu đó ngày càng trở nên phổ biến, được sử dụng rộng rãi và tồn tại lâu dài hơn.vi)   Về hình thức thể hiện của việc chuyển giao: Việc chuyển giao quyền sử dụng đối với các tài sản không phải là tài sản trí tuệ, tùy vào từng loại tài sản cụ thể mà các bên có thể chọn sử dụng một trong ba hình thức giao kết là lời nói, hành vi cụ thể và bằng văn bản (trừ những trường hợp pháp luật quy định bắt buộc phải thiết lập bằng văn bản). Song, khi chuyển giao quyền sử dụng đối với nhãn hiệu thì việc chuyển giao bắt buộc phải lập bằng văn bản.1.1.5  Hình thức chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệuNhư chúng ta đã biết, trong kinh doanh, các chủ thể kinh doanh thường có các dự định hoặc kế hoạch kinh doanh của mình. Tất cả các dự định hoặc kế hoạch kinh doanh đó đều hướng đến một mục đích chủ yếu là mang lại lợi ích kinh tế cho chủ thể kinh doanh và hợp đồng được xem là phương tiện để biến các dự định hoặc kế hoạch kinh doanh đó trở thành hiện thực. Thực vậy, một người khi có dự định kinh doanh mặt hàng, dịch vụ nào đó thì ngoài việc nghiên cứu tính khả thi của việc kinh doanh đó còn phải tập hợp nhân lực, vật lực, đầu ra cho sản phẩm,… Để làm được điều này chủ thể kinh doanh đó phải tham dự vào rất nhiều hợp đồng như: thuê mặt bằng kinh doanh, thuê chuyên gia nghiên cứu, thuê nhân công lao động, mua sắm trang thiết bị phục vụ kinh doanh, vay vốn ngân hàng, quảng cáo sản phẩm,… 33. Trong quan hệ chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu cũng vậy, việc chuyển giao và việc nhận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu cũng được xem là dự định hoặc kế hoạch kinh doanh của bên chuyển giao và bên nhận chuyển giao. Việc giao, nhận quyền sử dụng nhãn hiệu có được diễn ra hay không, chuyển giao nhãn hiệu gì, chuyển giao trong phạm vi nào, khi nào thì chuyển giao, chuyển giao với mức giá nào,… trước hết phụ thuộc vào ý chí của bên chuyển giao và bên nhận chuyển giao. Trong bối cảnh đó, hợp đồng trở thành sự lựa chọn phù hợp nhất và mang tính tất yếu duy nhất để giúp các bên biểu đạt ý chí của mình bằng cách ghi nhận ý chí của mình vào trong hợp đồng. Mặt khác, từ khái niệm chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu nêu trên, chúng ta có thể nhận thấy để có thể chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu, các bên cần phải có sự thỏa thuận với nhau về các nội dung có liên quan một cách chặt chẽ, đặc biệt là thiết lập quyền và nghĩa vụ của các bên. Chính vì có sự thể hiện ý chí thông qua thỏa thuận và có việc phát sinh quyền và nghĩa vụ của các bên đã tạo ra những dấu hiệu đặc trưng cho phép chúng ta có thể biết được rằng giữa các bên đang tồn tại một hợp đồng, và hợp đồng này được gọi là hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu (hay còn gọi là hợp đồng chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu hoặc hợp đồng li – xăng nhãn hiệu).Hiện nay, nhiều nước trên thế giới như Hoa Kỳ, Pháp, Đức,… và ngay tại Việt Nam đã quy định hình thức chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu là hợp đồng và hợp đồng này được gọi là hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu (hoặc hợp đồng chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu hoặc hợp đồng li – xăng nhãn hiệu). Đây cũng chính là lý do vì sao trong chương 2 và chương 3 của luận án, khi phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật, thực tiễn thực hiện pháp luật cũng như đề xuất các giải pháp, tác giả chủ yếu đề cập đến những vấn đề liên quan đến chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu dưới góc độ là một hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu chứ không đánh giá dưới góc độ là một quan hệ pháp luật.1.1.6  Khái niệm, đặc điểm hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu1.1.6.1   Khái niệm hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệuHợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu chỉ là một loại hợp đồng cụ thể trong vô vàn các loại hợp đồng, nên khái niệm hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu cũng phải có đầy đủ những dấu diệu chung của hợp đồng (nói chung). Theo Điều 1378 trong Bộ luật Dân sự Québec (Canada) năm 1944 định nghĩa: “Hợp đồng là sự thỏa thuận của các ý chí mà bởi nó một hoặc một số người tự ràng buộc mình với một hoặc một số người khác để thực hiện một cam kết”. Còn theo Điều 1101 Bộ luật Dân sự Pháp năm 1804 thì “Hợp đồng là sự thỏa thuận theo đó một hoặc nhiều người cam kết với một hoặc nhiều người khác chuyển giao một vật, làm hoặc không làm một việc nào đó”. Trong cuốn từ điển pháp luật nổi tiếng của Hoa Kỳ Deluxe Black’s Law Dictionary, xuất bản bởi West Publishing Co năm 1990 lại đưa ra hai định nghĩa khác nhau về hợp đồng, đó là: “Hợp đồng là một sự thỏa thuận giữa hai hoặc nhiều người mà tạo lập nên một nghĩa vụ làm hoặc không làm một việc cụ thể”; và “Hợp đồng là một sự hứa hẹn hoặc một tập hợp sự hứa hẹn mà đối với việc vi phạm nó, pháp luật đưa ra một chế tài, hoặc đối với sự thực hiện nó, pháp luật, trong một số phương diện, thừa nhận như là một trách nhiệm”. Còn theo khoản 1 Điều 420 Bộ luật Dân sự Liên bang Nga năm 1994 thì: “Hợp đồng được thừa nhận như một sự thỏa thuận được giao kết bởi hai hoặc nhiều người về việc phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt các quyền và nghĩa vụ dân sự”. Với nhận thức tương tự về hợp đồng được thể hiện trong Bộ luật Dân sự Liên bang Nga năm 1994, Điều 385 Bộ luật Dân sự năm 2015 của Việt Nam cũng đưa ra cách hiểu về hợp đồng với nội dung: “Hợp đồng là sự thỏa thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự”. Thông qua một số khảo cứu ở trên, chúng ta có thể thấy rằng, dù cách diễn đạt hay cách tiếp cận về hợp đồng có khác nhau đi chăng nữa thì tất cả những nhận thức nêu trên về hợp đồng đều có một điểm chung là đều xem hợp đồng là nguồn gốc làm phát sinh ra quan hệ pháp luật hay hậu quả pháp lý. Từ đó, khái niệm về hợp đồng phải luôn thể hiện được hai yếu tố căn bản nhất, đó là phải có sự thỏa thuận (tức là phải có sự trao đổi, thống nhất ý chí) và phải tạo lập ra một hậu quả pháp lý (ví dụ như phải làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ giữa các bên;…). Với tư cách là một loại hợp đồng, hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu cũng phải bao gồm đầy đủ hai yếu tố căn bản là phải có sự thỏa thuận và phải tạo lập ra một hậu quả pháp lý. Sự thỏa thuận này chính là sự biểu hiện ý chí đồng thuận của bên chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu và bên nhận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu. Kể từ thời điểm hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu được giao kết hợp pháp sẽ thiết lập sự ràng buộc pháp lý của các bên trong hợp đồng. Do đó, chúng ta có thể hiểu “hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu là sự thỏa thuận giữa bên chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu và bên nhận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu nhằm xác lập quyền và nghĩa vụ của các bên trong hoạt động chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu”. Một khi hợp đồng này được kí kết hợp pháp thì nó được xem là “luật” giữa các bên trong quan hệ hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu, các bên phải có nghĩa vụ tuân thủ những gì đã thỏa thuận trong hợp đồng, nếu để xảy ra hành vi vi phạm hợp đồng thì rất có thể sẽ phải gánh chịu một hoặc một số chế tài.1.1.6.2   Đặc điểm của hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệuHợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu chính là một trong những sự biểu đạt bên ngoài của hoạt động chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu. Hợp đồng này chính là căn cứ duy nhất để xác định có hay không việc chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu của các bên. Ý chí của các bên trong việc chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu đều được thể hiện trong hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu. Hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu có một số đặc điểm cơ bản sau đây:Một là, hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu là một loại hợp đồng song vụ. Theo đó, chủ thể trong hợp đồng này gồm có hai bên, bao gồm bên chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu và bên nhận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu. Bên chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu có thể là chủ sở hữu nhãn hiệu hoặc chủ thể được chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu theo hợp đồng chuyển giao độc quyền hoặc không độc quyền (sau đó lại kí hợp đồng chuyển giao quyên sử dụng nhãn hiệu thứ cấp với một bên khác nếu được chủ sở hữu nhãn hiệu đồng ý). Bên nhận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu phải có đầy đủ năng lực chủ thể theo quy định của pháp luật để giao kết và thực hiện hợp đồng. Cả hai bên trong hợp đồng đều có quyền và nghĩa vụ, quyền và nghĩa vụ này được ghi nhận trong hợp đồng chuyển giao, quyền của bên này là nghĩa vụ của bên kia và ngược lại.Hai là, về đối tượng của hợp đồng: là quyền sử dụng nhãn hiệu. Theo đó bên nhận chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu có quyền sử dụng nhãn hiệu để khai thác công dụng của nhãn hiệu phù hợp với sự thỏa thuận của các bên trong hợp đồng.Ba là, về hình thức của hợp đồng: do quyền sở hữu trí tuệ đối với nhãn hiệu có bản chất là một tài sản vô hình, đồng thời do tính chất phức tạp của việc sử dụng nhãn hiệu cũng như xuất phát từ nhu cầu cần thể hiện một cách minh thị, đầy đủ ý chí của các bên trong hợp đồng nhằm tránh những mâu thuẫn, xung đột có thể xảy ra trong quá trình thực hiện hợp đồng nên hầu hết các quốc gia trên thế giới đều quy định hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu phải được lập bằng văn bản. Việc yêu cầu các bên thiết lập hợp đồng bằng văn bản cũng tạo thuận lợi cho việc thu thập chứng cứ để giải quyết các vấn đề phát sinh giữa hai bên với nhau hoặc với bên thứ ba (nếu có).Bốn là, hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu chỉ có hiệu lực trong phạm vi lãnh thổ mà mà nhãn hiệu được bảo hộ, theo đó phạm vi lãnh thổ chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu đã được đăng kí bảo hộ phải phù hợp với phạm vi lãnh thổ mà nhãn hiệu được bảo hộ ghi trong văn bằng bảo hộ được cấp cho nhãn hiệu được chuyển giao quyền sử dụng.Năm là, thời hạn của hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu cũng phải phụ thuộc vào khoảng thời gian nhãn hiệu được bảo hộ. Theo đó, thời hạn chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu của một nhãn hiệu không được vượt quá thời gian bảo hộ nhãn hiệu được ghi trong văn bằng bảo hộ nhãn hiệu.Việc kí kết hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu vượt ra khỏi giới hạn về không gian hoặc thời gian nêu trên đều trái với quy định của pháp luật, đe dọa trực tiếp đến hiệu lực của hợp đồng.Sáu là, hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu là nơi ghi nhận quyền và nghĩa vụ của các bên trong hợp đồng một cách minh thị, rõ ràng do đó sẽ góp phần xây dựng được một môi trường cạnh tranh lành mạnh cũng như góp phần vào việc cân bằng lợi ích giữa các bên liên quan.1.1.7. Phân loại hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệuCó thể nói, việc phân loại hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu có tác dụng rất lớn trong việc giúp các bên hiểu rõ và lựa chọn được dạng hợp đồng chuyển giao phù hợp với nhu cầu, điều kiện, hoàn cảnh của mình để kí kết. Các dạng hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu được phân loại dựa trên những tiêu chí khác nhau nhưng phổ biết nhất là dựa vào các tiêu chí sau:Căn cứ vào phạm vi quyền: nếu căn cứ vào tiêu chí này chúng ta sẽ có:i)  Hợp đồng độc quyền: là dạng hợp đồng mà theo đó, trong phạm vi và thời hạn chuyển giao, bên nhận chuyển giao quyền được độc quyền sử dụng nhãn hiệu. Trong thời gian hợp đồng còn hiệu lực, bên chuyển giao quyền không được ký kết hợp đồng chuyển giao quyền sử dụng nhãn hiệu với bất kỳ bên thứ ba nào và chỉ được sử dụng nhãn hiệu nếu được phép của bên nhận chuyển giao.ii)   Hợp đồng không độc quyền: là hợp đồng mà theo đó bên chuyển giao quyền vừa chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu cho bên nhận chuyển giao trong phạm vi và thời hạn chuyển giao mà các bên đã thỏa thuận trong hợp đồng nhưng đồng thời vẫn có quyền sử dụng nhãn hiệu và còn có thể chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu cho bên thứ ba. Trong trường hợp này, nhiều chủ thể có thể cùng nhau khai thác, sử dụng nhãn hiệu theo phạm vi, mức độ và cho những mục đích riêng khác nhau mà không làm ảnh hưởng đến lợi ích hợp pháp của chủ thể khác.Nếu căn cứ vào chủ thể là bên chuyển quyền trong hợp đồng thì sẽ bao gồm:i)  Hợp đồng cơ bản: Là hợp đồng trong đó bên chuyển quyền chính là chủ sở hữu nhãn hiệu. Căn cứ để chuyển giao quyền sử dụng trong hợp đồng là quyền sở hữu nhãn hiệu được xác lập theo văn bằng bảo hộ hoặc do được người khác chuyển quyền sở hữu nhãn hiệu hợp pháp.ii)   Hợp đồng thứ cấp không căn bản: Là hợp đồng trong đó bên chuyển giao quyền không phải là chủ sở hữu nhãn hiệu mà là người nhận chuyển giao quyền sử dụng độc quyền theo hợp đồng khác và được phép chuyển quyền sử dụng cho bên thứ ba. Loại hợp đồng này luôn có tính chất phái sinh, nó chỉ phát sinh sau khi một hợp đồng sử dụng độc quyền nhãn hiệu được giao kết và phát sinh hiệu lực pháp lý. Căn cứ để chuyển giao quyền sử dụng trong trường hợp này là hợp đồng sử dụng độc quyền đã được giao kết với chủ sở hữu nhãn hiệu.Khi quy định về các loại hợp đồng chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu, theo pháp luật Hoa Kỳ, chủ sở hữu nhãn hiệu có thể chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu của họ cho một hoặc nhiều bên trên cơ sở độc quyền hay không độc quyền. Người được chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu độc quyền có thể được chuyển quyền sử dụng lại nhãn hiệu cho bên thứ ba, còn người được chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu không độc quyền không có quyền ký hợp đồng chuyển quyền sử dụng lại nhãn hiệu đó cho bên thứ ba37. Còn theo pháp luật Trung Quốc, trong phần Giải thích một số câu hỏi về việc áp dụng pháp luật trong xét xử các vụ việc tranh chấp dân sự về nhãn hiệu do Tòa án tối cao của Trung Quốc ban hành đã phân loại các dạng chuyển quyền dựa trên phạm vi quyền sử dụng nhãn hiệu của người được cấp phép và vị thế của người được cấp phép trong các vụ kiện tụng. Theo đó có 03 dạng hợp đồng chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu:i)  Hợp đồng chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu độc quyền (Exclusive license): chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu độc quyền cho bên nhận quyền trong một thời hạn theo thỏa thuận, trong một lãnh thổ xác định và theo một cách thức thỏa thuận; chủ sở hữu nhãn hiệu không được sử dụng nhãn hiệu đó.ii)  Hợp đồng chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu duy nhất (sole license): chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu duy nhất và độc quyền cho bên nhận chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu đó trong một thời hạn theo thỏa thuận, trong một lãnh thổ xác định và theo một cách thức thỏa thuận; tuy nhiên chủ sở hữu nhãn hiệu có thể tiếp tục sử dụng nhãn hiệu đó nhưng không được chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu đó cho một bên khác sử dụng.Hợp đồng chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu không độc quyền (Non - Exclusive license): chủ sở hữu nhãn hiệu chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu cho bên thứ ba sử dụng trong một thời hạn theo thỏa thuận, trong một lãnh thổ xác định và theo một cách thức thỏa thuận; nhưng chủ sở hữu nhãn hiệu vẫn có thể sử dụng nhãn hiệu đó cũng như có quyền chuyển quyền sử dụng nhãn hiệu đó cho các bên khácTheo : Nguyễn Thanh TùngLink luận án: https://docs.google.com/document/d/1IqZZc23icSQ_cCwJk_Pur563yqc9Fq2n/edit?usp=drive_web&ouid=102249775144483111159&rtpof=true